Political communication

Soap Operas in Mongolia

2008 оны 11-р сарын 27 Нийтэлсэн Мөнхцэцэг
Now well-known company called Procter & Gamble discovered a new profitable method to attract innocent consumers in the 1950s when it was a small company. Since commencing its production in soaps and soap products, the company had been having a poor sale of its products and experiencing serious losses, thus, they turned to experts for assistance and managed to make a new discovery as a result. The company has ordered one movie production studio to make a movie with multiple series and started to broadcast the its soap commercials during the movie; consequently, the company could sell its soaps with astonishing success, selling the quantity of soups that they could not sell a year, for only two months. The experts that the company turned to, advised that the main buyers of the soaps were housewives and elderly people who usually stay at home and the best way to attract their attention was the serial movie. Therefore, since this event, the serial drama movies started to be referred to as “soap operas”. After the period, when the soap operas was taking its momentum in the 1980s, soap operas is losing its position in televisions of developed nations at the demands and pressure from various organization that defend viewers’ rights and interests. On the contrary, all of our televisions are flooded with soap operas mostly from South Korea. When analyzed the airtime of 5 major national TV channels including Mongolian National TV, UBS, MN-25, TV-9 and TV-5 for the week of October 24-30, 2006, soap operas occupy 77 hours in their airtime with 10 different movie series. Among these movies, all but three serial movies are Korean movies with more than 40 series. The most flooded channel with soap operas was the UBS which showed three movies each repeated in the next morning. This channel devotes on average 5.6 hours, and 38 hours a week for only serial movies. Second was the TV 5 channel which devoted 4.3 hours a day and 24 hours a week for movie series. But, it is fortunate that the Mongolian National TV whether being conscious of its role of public TV, or the adverse impact of soap operas, or avoiding its viewers to get tired of, for whatever the reason is, devoted only 5 hours per week. According to American researchers, during the peak period between the 1970s-1980s, major commercial TV channels like NBC and ABC devoted 60-90 minutes for serial movies per day. Whereas Mongolian TVs devote as several times more time as this for showing soap operas. Keeping Mongolian viewers, especially youngsters in front of TV screen for long hours, what sort of consequences, do these soap operas have? As a researcher, I am presenting my opinion on this worrying critical issue. In their series of research, J.Harold and R.Barton have established that 60% of the viewers immediately believe in the information from TV. The same pattern is also observed in Mongolia. For instance, in the public opinion survey done by Press Institute in 2004, 44% of respondents answered that TV is the main information source while 26% of them viewed daily newspapers as the main source of information. Although TV is believed to be the main source information, the TV channels devote large portion of their airtime for soap operas, which evidently have some adverse consequence upon the social life. I will now examine this adverse consequence in detail. “Soap Operas” and Money The fact that TVs started to show serial movies, is above all directly related to business interests. In other words, airing of advertisements and commercials during peak time when there are the largest number of viewers in front of TV are the main way for companies and enterprises to sell its goods. Usually the peak time of viewers happen during news time or a movie. The Law on Advertising, in Article 11.3 provides that it is prohibited to broadcast commercials during regular domestic or international news time. Furthermore, it also prohibits the commercials during the shows that last more than 20 minutes. It is also not rare to witness impolite or disrespectful occasions on TVs just to broadcast commercials. For instance, Eagle TV has a tradition to invite well-known people and takes an interview. During the interview, when the guest just starts the interview, the host politely interrupts to broadcast their commercial on time. Thus, TVs are vying to broadcast large number of commercials as it is the main way to earn as much income as possible. Some TVs broadcast commercials 3-4 times during one movie that would last 50 minutes. Apparently, viewers concerned with the fates of their beloved movie figures, impatient to see the further episodes of the movie will try not to skip any series of the movie. Subsequently, viewers had to watch the commercials during movie session whether or not they want. Although sales of products of companies or produces do depend on its advertising, it is also worth mentioning the principle that ‘only new or low-quality goods need be to advertised, but high quality goods that can surely meet consumers’ demands will be easily sold whether or not they are advertised’. Therefore, it is advisable for consumers to be careful about products and goods that are often advertised on TVs. Because, currently TVs are more concerned with their immediate cash return, without strict filter or inspection of the very commercials, this creates a situation where viewers can easily become a target by the attack commercials. Another reason why soap operas prevail on TVs is the probably related to the human resources of the TVs. It is common for most TVs to show soap operas to cover much of its airtime because it is newly established, lacks the necessary skilled professional employees, professionals, and journalists able to produce high quality TV shows. On the other hand, there is almost no well-known or popular TV shows with its own viewers, there are almost nothing interesting except news and movie sessions in daily programs. Culture, Values and Soap Opera Even though the whole world is being influenced by Hollywood, and consumes Coca Cola, and listen Hip Hop music and experiencing dominant American culture, depending on the level of development, and regions, for some regions, dominant country’s culture is spreading to other neighboring countries. Specifically, Confucian culture the face of the East for centuries, is rigorously penetrating Mongolia via China, Korea and Japan. Confucianism includes the values of differences of hierarchical statuses, deference to seniority, sometimes considered to be non-democratic (anti-democratic?) disciplining methods, rituals, and other similar customs. When theses countries known to be closed and “humble” societies for many centuries, introduced liberal values under the influence of the West, their culture has become more liberalized than the one of the west and took the more anarchic forms; this latter deviation of the Eastern culture is being introduced to Mongolia at the moment. Especially, Japanese and Korean movies of adventure, horror and adult content, show much more extreme exposures of violence and adult content than Hollywood movies instead of more artistic way according to the observation by experts. In United States, for instance, movies have to pass a number of ethical, legal and other censures to avoid negative impact upon the opinion and behavior of the youngsters and public in general in order to reach final viewers, whereas, in Japan and Korea such legal censures do not exist. Therefore, movies of these two countries started taking over the world market for porn and horror movies. Movies on Mongolian screens also reach final viewers without any serious censure checks. Thus, it is interesting for scholars to pay attention at how these movies influence the public. In series of research works done in western countries, it is established that youngsters whose value sets have not established yet, are more easily subjected to the impact of mass media. Henceforth, we can derive the question - what influence these serial movies that conquered Mongolian TVs, have upon the youngsters. As for Korean dramas, main episodes and fates of the main heroes directly depend on their social origin and family origin, wealth, connection, family, relatives, and even corruption and mafia and episodes develop full with revenges, jealousy, envy and fights. Our youngsters can observe perhaps some good traits such as resilient diligence, patience, generosity, kindness and good manner as a model. But, it is important to notice that usually people tend to observe the negative aspects and follow their deviant, abnormal, strange behavior according to the findings of series of research works. Especially, Korean dramas indoctrinates the view that ‘money can buy everything’ to youth as well as shows social illness such as corruption and bribery as a common thing in every country gradually leading the public to take more tolerant attitude toward this social illness. For example, prostitution, selling her bodies for money has spread beyond the street girls, even involving educated youth. You can read multiple ads on papers that all similarly announce – ‘would like to meet someone who can provide financial assistance no matter how old’. This is an obvious prostitution and the owner of the ads, usually introduce themselves as students. They are predominantly youth of 17-25 years old. Moreover, Korean style of life is becoming considerably attractive in which Korean movies surely played their role. Another adverse impact of soap operas is to take children’s time away from their self development, or spending time for their classes and homework. Instead of concentrating on their classes, there is a common addiction among children and students to be mostly concerned with their movie episodes worrying about the fate of their beloved heroes. The pervasive spread of soap operas and their strong attraction in Mongolia is perhaps deeply related to the worsened social crisis and denigration of spiritual values of the masses. People watch movie dramas in order to overcome or mostly temporarily forget daily difficulties in the absence or rarity of other ways of stress management. On the other hand, TVs do not offer good TV shows in turn and only ‘impose’ soap operas irrespective whether people want it or not. Finally, I would like to call all TV stations be more sympathetic of the victimized viewers at somebody’s interest to make money and be more conscious of their roles in leading viewer’s minds to development and prosperity. Munkhtsetseg Tserenjamts Published on 06. Dezember 2005.“Today” Daily Newspaper www.mongolnews.mn
Монголчууд юм бүхнийг өмчлөх, “Монголын” гэж ярих дуртай ард түмэн. Бүхнийг өөрийн хөрс шороон дээр буулгаж “монголчилж” байж нь сая хүлээн авдаг. Тиймдээ ч хүн төрөлхтний нийтлэг үнэт зүйл, амьдралын хэв маягийг монгол руу хөрвүүлж өөрийн үзэмжээр засч янзалсныгаа “Монгол ухаан” гэж сайхах дуртай. Зарим нэг зүйлд энэ нь тохирох хэдий ч ихэнхдээ нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн ёс горим, төр нийгмийн тогтолцоог “Монголын онцлог” нэрийн дор өөрчлөн хаана ч байхгүй гаж үзэгдэл болгон хувиргаж уг зүйлийн мөн чанарыг алдагдуулахад хүргэдэг. Үүний нэг илрэл нь өнөөгийн парламентын үйл ажиллагаа болоод байна. 2000 онд Үндсэн хуульд оруулсан нэмэлт өөрчлөлтөөрөө ажлын цагаа багасгаж жилд ердөө л 6 сар хүрэхтэй үгүйтэй ажиллах болсон, хууль зөрчсөн нэгэндээ хариуцлага тооцдоггүй УИХ маань хууль зөрчих, Үндсэн хуулийг үл тоомсорлох нь хэрээс хэтэрч дэлхийд хаана ч байхгүй дур зоргоороо авирладаг “Монгол маягийн парламент” гэгч болоод байна. Хамгийн эмгэнэлтэй нь иргэдийн дунд парламент гэдэг бол мөнгөөр зодож сонгогддог, сонгогдсон хойноо ажлаа хийдэггүй хариуцлагагүй хүмүүсийн цуглуулга гэж үзэх хандлага газар авч, улмаар ардчилсан дэглэмийн суурь үнэт зүйлсийн нэг болох парламентад итгэх олны итгэл алдагдах болсон явдал юм. Энэ байдлыг улс төрийн зарим хүчнүүд атгаг зорилгодоо ашиглаж эхэллээ. Тэд парламентын засаглал хэмээх хэрүүл уруултай, өөр хоорондоо хөлөө жийлцсэн, “ойлгомжгүй”, үр ашиггүй төрийн тогтолцоотой байхын оронд үндэсний эв нэгдлийг эрхэмлэгч, өглөг буянтай ганц сайн хүнд төрийн жолоогоо атгуулаад “амар сайхандаа жаргахыг” ил тодоор тунхаглах болов. Гэтэл парламент XII зуунд Англид анх үүссэнээс хойш буюу 700-аад жилийн турш соёлт хүн төрөлхтний төрийн удирдлагын үндсэн механизм болсоор ирсэн бөгөөд ардчиллын амин сүнс болсон институт юм. Дэлхийн бусад орнуудын парламентын дүр төрх Монголынх шиг байдаггүй. Хууль тогтоох байгууллагад ард түмнийг төлөөлөн сонгогдсон парламентын гишүүд ихээхэн үүрэг хариуцлага үүрдэг билээ. Харин Монгол маягийн парламент хаана ч байхгүй дархан эрхтэй, хариуцлага хүлээдэггүй ажээ. Үүний нэг жишээ нь УИХ-аас саяхан баталсан Дэгийн тухай хууль юм. Хууль ч гэж дээ, дэгийн тухай тогтоолын нэрийг нь солих төдийгөөр хууль болгоод баталчихсан юм. Уг нь энэ асуудал дээр ач холбогдол өгч, анхааран үзсэн бол парламентат ёсыг төлөвшүүлэхэд хэрэгтэй эрх зүйн акт болох байсан авч УИХ-ын гишүүд ч, УИХ-д суудалтай намууд ч, хэвлэл мэдээллийнхэн ч тэр анхаарч үзсэнгүй. Ёстой л “нүглийн нүдийг гурилаар хуурав” гэгчээр болж өнгөрлөө. УИХ-ын өнгөрсөн хаврын чуулганы төгсгөлд Үндсэн хуулийн цэцийн шаардлагаар дэгийн тухай тогтоолыг хууль болгон өөрчлөх шаардлагатай болсон юм. Улмаар УИХ-ын дэд дарга Д.Идэвхтэнгээр ахлуулсан УИХ-ын Дэгийн тухай хуулийн ажлын хэсэг байгуулсан билээ. Д.Лүндээжанцан дарга намрын чуулганы нээлттэй холбогдуулан хэвлэлийн бага хурал хийлгэхдээ “Гишүүд хурал их тасалдаг. Ирц бүрдүүлэхийн тулд бодсон жор байгаа юу?” гэсэн сэтгүүлчийн асуултад “Хурал тасалсан тохиолдолд цалингаас нь хасвал яасан юм бэ гэсэн санал яваа. Өөр улсын парламентад ч иймэрхүү жишиг байдаг юм билээ” гэж их л ажил хэрэгч байдлаар хариулж байсан хэдий ч гаргасан хуулийг нь үзэхэд ам ажил хоёр их зөрсөн харагдана. 10 сарын 11-нд баталсан УИХ-ын дэгийн тухай хуулийг судалж үзэхэд энэ парламентаас өнгөтэй өөдтэй юм хүсэн хүлээх хэрэггүй нь харагдлаа. УИХ-ын гишүүд дэгийн тухай тогтоолоо нэрийнх нь хувьд л хууль болгож өөрчлөөд агуулгын буюу парламентын хэвийн үйл ажиллагаанд сөргөөр нөлөөлж буй гишүүдийн хурал таслалт, хоцролт, ёс зүйн алдаа гаргах зэрэгт тооцох хариуцлагыг бий болгох зэрэг зарчмын өөрчлөлтүүдийг хийсэнгүй. УИХ дахь дэгийн асуудал задгай байгаагаас төрийн гол механизм болсон хууль тогтоох үйл ажиллагаа доголдсоор ирлээ. Ялангуяа УИХ-ын энэ удаагийн намрын чуулган эхэлснээс хойш Байнгын хороодын болон нэгдсэн чуулганы ирц бүрдэхгүйгээс болж удаа дараа чухал асуудлууд хойшлогдож, хэд хэдэн удаа хуулиар заасан хугацаанаас хоцорсон шийдвэр гаргаж хууль зөрчлөө. Сонин уншиж, өөр хоорондоо хууч хөөрсөн, нэг бол залхуу нь хүрч эвшээн суух эрхэм гишүүдийн дүр төрхөд олон нийт ч дэндүү дасч, парламент гэдэг ийм байдаг гэж үзэх болов. Чухамхүү УИХ-ын гишүүдийн ёс зүйгүй, мэдлэг боловсролгүй байдал нь олон нийтийн дунд парламентын нэр хүндийг унагааж байгаа юм. Дэлхийн бусад орнуудад парламентын дэгийг нарийн зохицуулсан байдаг. Ихэнх улс орон дэгийн асуудлыг тусгай хууль батлалгүйгээр парламентын дотоод журмаар зохицуулдаг бөгөөд ингэхдээ дэгийн асуудал хариуцсан тусгай хороо ажиллуулдаг байна. Харин Грек, Испани зэрэг улсын парламентад дэгийн тухай хууль үйлчилдэг. Парламентын дэг гэдэгт чуулган болон байнгын хороодын хуралдааныг зохион байгуулах, ирц бүрдүүлэх, хуралдаанаар хууль болон парламентын бусад шийдвэрүүд, тодорхой асуудлыг хэлэлцэх, саналт хураалт явуулах, асуудал хэлэлцэх үеийн журам гэх мэт асуудлууд ордог юм. Монгол улсын хувьд парламентын хуралдааны дэгийн асуудлыг Үндсэн хууль, УИХ-ын тухай хууль, УИХ-ын дэгийн тухай хуулиудаар зохицуулсан байна. Дээр дурьдсан хуулиудад Монгол улсын парламентад дэг сахиулах үүргийг УИХ-ын дарга болон дэд даргад хуваан оногдуулсан хэдий ч нэлээд зөрчилтэй байдаг. УИХ-ын тухай хуулийн 12.4.3-д УИХ-ын дэд дарга ” Улсын Их Хурлын үйл ажиллагааны дэг, гишүүний ёс зүйн хэм хэмжээний хэрэгжилтэд хяналт тавих үүрэгтэй” гэж зааснаас үзвэл дэгийн асуудлыг бүхэлд нь дэд дарга хариуцах ёстой гэж ойлгогдож байна. Харин 11.1.3-д УИХ-н дарга “нам, эвслийн бүлэг, Байнгын хороодын саналыг харгалзан чуулганаар хэлэлцэх асуудлын дараалал тогтоох; 11.1.17-д “хууль санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн төслийг Байнгын хороодод харьяаллаар нь хуваарилах” нь УИХ-ын даргын бүрэн эрх гэж заасан байдаг. Энэ нь өмнөх заалтуудтай агуулгын хувьд давхардсан байна. Өөрөөр хэлбэл УИХ-ын дэд дарга дэгийг хариуцна гэсэн мөртлөө дэгд хамаарах зарим асуудлыг нь УИХ-ын даргад давхар ногдуулсан байх юм. Мөн УИХ-ын тухай хуулийн 24.3.2-д “Ёс зүйн дэд хороо нь гишүүний ёс зүй, хөрөнгө, орлогын мэдүүлэг, чуулганы хуралдааны дэгийг сахиулах асуудлыг; Энэ мэт бүрхэг заалтууд УИХ-ын дэгийн тухай хуульд ч нэлээдгүй байна. Уг хуулийн 10.1.2-д “хуралдаан даргалагч хуралдааныг товлосон цагт эхлүүлж дэгийн дагуу зохион байгуулж, зөрчигдвөл таслан зогсооно” гэсэн заалт байна. Тэгвэл цагтаа хуралдаанд ирээгүй гишүүнийг яах вэ, ямар шийтгэл оноох вэ? Дэг зөрчигдөхөд яаж таслан зогсоох вэ? Хуулинд энэ талаар заалт алга. Тиймээс энэ намрын чуулганых шиг цагтаа ирсэн арваадхан гишүүнтэйгээ бухимдан суух спикер зугаалан одсон гишүүд рүү дэмий л утас цохин, туслахуудыг нааш цааш гүйлгэн дуудуулахаас өөр зүйл хийж чадахгүй байх явдал цаашид ч хэвээр үлдэх бололтой. Харин улс орнуудын парламентын дэгийн тухай хууль, журмуудад гишүүн хуралдаанаас хоцорвол хэрхэн хариуцлага тооцох тухай заалт байдаггүй. Энэ нь парламентын гишүүн чуулганы хуралдаанд хоцорч ирнэ гэсэн үзэгдэл ерөөс байхгүйтэй холбоотой. Манай УИХ-ын гишүүдийн ухамсар сайжирч хуралдаа цагтаа ирдэг болно гэж хүлээн суухын оронд хуулиндаа хариуцлагын заалт оруулж байж л төрийн ажлыг цалгардуулахгүй явуулах болно. Уг нь УИХ-д дэгийн тухай хууль гэж байсан юм. 1997 онд буюу “Ардчилсан холбоо” эвсэл эрх барьж байх үедээ “УИХ-ын дэгийн тухай хууль”-ийг батлан гаргаж мөрдөж байсан билээ. Гэвч 2001 онд МАХН үнэмлэхүй олонх байх үедээ “УИХ-ын тухай хууль”-ийг шинэчлэн найруулж батлахдаа “УИХ-ын хуралдааны дэгийг УИХ-ын тогтоолоор батална” хэмээн зааж дэгийн тухай хуулийг хүчингүй болгосон юм. Тийм учраас өнөөдөр УИХ-ын чуулган, хуралдааны явцад аливаа маргаан гарах, гишүүн хурал удаа дараа таслах зэрэг нь хууль зөрчсөн үйлдэл биш болон хувирч ямар ч шийтгэлгүй өнгөрч байна. Жирийн ажилчин, албан хаагчид ажил тасалбал Хөдөлмөрийн хууль болон байгууллагын дотоод журмуудаар цалин хасуулах, сануулга авах гэх мэт сахилгын болон ажлаас халах гэх мэт захиргааны шийтгэл хүлээдэг. Харин “Монгол маягийн парламентад” ийм юм байдаггүй. Дуртай үедээ хуралдаа ирж, дургүй нь хүрвэл улс дамжин зугаалж, амин хувийн ажлаа амжуулна. Парламентад хууль тогтооно гэдэг бол тэдний хувьд үндсэн ажил нь биш. УИХ-ын гишүүд маань “чөлөөт цагаа үр бүтээлтэй өнгөрүүлэхийн тулд л чуулганд оролцож” байх шиг. Аливаа хууль бол нийгмийн тодорхой харилцааг зохицуулдаг, ингэхдээ уг зохицуулсан хэм хэмжээг зөрчсөн тохиолдолд оноох хариуцлага буюу санкцийг агуулж байх ёстой. Өөрөөр хэлбэл санкцгүй бол хууль биш гэсэн үг. Тэгвэл энэ шалгуураар өнөөгийн УИХ-ын дэгийн тухай хуулийг “хууль” гэж үзэх боломжгүй юм. УИХ-ын дэгийн тухай хуулийн 4.1-д “ Чуулганы үеэр нэгдсэн хуралдааныг долоо хоногийн Пүрэв, Баасан гаригт өглөө 10 цагаас, үдээс хойш 15 цагаас эхэлнэ” гэсэн заалт байна. Харин хуралдаанд хожимдсон бол ямар хариуцлага хүлээлгэх тухай ямар ч зүйл алга. Мөн 4.8-д “Гишүүн өвчтэй байсан буюу өвчтэй хүн асарсан, гадаад дотоод томилолтоор явсан, түүнчлэн хурал семинарт зайлшгүй оролцох шаардлагатай байсан бол хүндэтгэх шалтгаантай гэж үзэх бөгөөд эдгээр шалтгаан байхгүй бол хуралдаан тасалсанд тооцно” гэчихээд хэрэв хурал тасалбал ямар шийтгэл оноох тухай заалтыг санаатай юмуу, санамсаргүйгээр орхигдуулсан байх юм. УИХ-ын гишүүд өөрсдийн эрх ямба, эдлэх хангамжаа хуулиндаа нарийн тодорхой зааж өгч, хууль, шүүхээс дээгүүр эрхтэй Халдашгүй байдлын дэд хороог хүртэл байгуулж хамгаалалт хийдэг атлаа хариуцлага үүрэх болохоор ийнхүү зориудаар онгорхой үлдээсэн бололтой. Дэлхийн улс орнуудын парламентад дэг зөрчсөн гишүүнд тооцох хариуцлагыг нарийн тодорхой томьёолсон байдаг. Тухайлбал, Герман, Их Британи, Франц зэрэг ихэнх улсуудад хуралдааны үед бусдыг үг хэлээр доромжлох, спикерээс олгогдсон үг хэлэх хугацааг хэтрүүлэх гэх мэтээр дэг зөрчвөл сануулга өгөх, үг хэлэх эрхийг нь хасах, танхимаас гаргах, ноцтой зөрчилд 5-30 хүртэл хоногоор парламентын чуулганд оролцох эрхийг нь хасах арга хэмжээ авдаг юм. Ингэхдээ Грект дэгийг ноцтой зөрчсөн гишүүнийг буруутгах тухай тогтоолыг нийслэлийн гурав, тухайн гишүүний сонгогдсон тойргийн хоёр сонинд нийтэлж олон нийтэд танилцуулдаг нь өвөрмөц бөгөөд үр дүнтэй шийтгэл гэж тооцогддог байна. Мөн Испанид дэг зөрчсөн гишүүдэд мөнгөн торгууль ногдуулдаг юм. Харин манай УИХ-ын дэгийн тухай хуулийн 8.1.3-д “хуралдаан даргалагч зөвшөөрөл өгөөгүй байхад үг хэлэх буюу асуулт тавих, энэхүү эрхээ эдлэхдээ бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэх, бусдыг доромжлох, нэр төрийг нь басамжлах, яриаг нь таслах, өмнөөс нь үг хэлэх, өөрийн саналыг дэмжүүлэх буюу бусдын саналыг үгүйсгэх зорилгоор шахалт үзүүлэх, хүч хэрэглэх зэрэг гишүүний ёс зүйд үл нийцэх үйлдэл гаргахгүй байх” гэснээр л хязгаарлагдаж үүнийг зөрчвөл ямар хариуцлага хүлээлгэхийг мөн орхигдуулсан байна. Үндэсний соёл, уламжлалаас хамаарч зарим улс орны парламентын дэгд өвөрмөц журмууд байдаг. Тухайлбал, Японы парламентад гишүүд зөвхөн хууль тогтоох үйл ажиллагаанд л анхаарлаа хандуулах ёстой гэж үзэн хуралдааны үеэр тараасан материалаас өөр зүйлс буюу ном, сонин унших, тамхи татахыг хориглосон байдаг. Мөн гадуур хувцас, малгай, шүхэр гэх мэтийг авч орохыг хориглодог юм. Парламентын гишүүний хуралдаанд үг хэлэх, хэлэлцүүлэгт оролцох журмыг их нарийн тодорхойлсон орнууд бий. Франц, Ирланд зэрэг улсад гишүүн үг хэлэхдээ заавал амаар илтгэх үүрэгтэй бөгөөд бичсэн зүйлээ уншихыг хориглодог. Германы Бундестагт гишүүд зөвхөн спикерээс зөвшөөрөл авсан тохиолдолд л бичсэн зүйлээ уншиж болдог байна. Парламентын дэгийн дараагийн нэг асуудал нь чуулганы хуралдааны үргэлжлэх хугацаа юм. Дэлхийн жишгээс харахад парламент хууль тогтоох үйл ажиллагаа тасралтгүй байх ёстой гэсэн зарчмаар ихээхэн ачаалалтай ажилладаг юм. Улсуудын парламентын чуулганы үргэлжлэх хугацааг ихэвчлэн хуулиар тогтоодог ч тухайн чуулган бүрийн үргэлжлэх хугацаа өөр өөр байж болдог юм. АНУ, Их Британи, Франц зэрэг ихэнх улсуудын парламент жилд дунджаар 150 удаа хуралддаг нь ойролцоогоор 7-8 сар ажилладаг гэсэн үг. Харин Итали, Люксембург, Нидерландын парламентууд завсарлагагүй бүтэн жилийн турш чуулдаг. Герман, Японы парламентууд жилд дунджаар 180 хоног хуралддагаараа хамгийн өндөр ачаалалтай гэж тооцогддог байна. Харин Монгол улсын парламент ачааллаа багасгах хандлагыг илүүд үзэж байна. Үндсэн хуулинд 2000 онд оруулсан долоон өөрчлөлтөөс судлаачдын хамгийн их шүүмжилдэг заалт нь УИХ-ын чуулганы жилд хуралдах хугацааг богиносгосон явдал юм. Үндсэн хуулийн 27.2-д зааснаар УИХ-ын ээлжит чуулган хагас жил тутам 75-аас доошгүй ажлын өдөр чуулдаг байсныг 50 болгож багасгасан нь яах аргагүй ухралт болсон юм. Үүнийг Б.Чимэд гуай УИХ “ачаагаа хөнгөлсөн” үйлдэл гэж үзсэн байдаг. Парламентын дэгд холбогдох нэгэн чухал асуудал нь гишүүдийн ирц юм. Дэлхийн улс орнуудын парламентын ирц гол төлөв нийт гишүүдийн 50-иас дээш хувь нь буюу олонх нь хүрэлцэн ирснээр хүчинтэйд тооцогддог. Монгол улсын үндсэн хуулийн 27.6-д гишүүдийн дийлэнх олонх буюу 2/3 нь хүрэлцэн ирснээр чуулган хүчин төгөлдөр болдог байсныг 2000 онд өөрчилж чуулганы болон Байнгын хорооны гишүүдийн олонх нь ирснээр нь ирц бүрддэг болгосон юм. Уг нь энэ өөрчлөлт дэлхийн улсуудын ерөнхий жишигт нийцэж буй хэдий ч ажилдаа хойрго, хувийн ашиг сонирхлыг илүүд тавьдаг гишүүдээс бүрддэг өнөөгийн УИХ-д тохирохгүй байгааг бид өдөр тутам харах боллоо. Ийнхүү дэлхийн улсуудын парламенттай харьцуулан үзэхэд Монголын парламентын үйл ажиллагааны эрх зүйн зохицуулалтад учир дутагдалтай зүйлс олон байгаа бөгөөд гишүүд дэг зөрчсөнөөр ямар нэг хариуцлага хүлээдэггүй тул дэггүй парламент гэж үзэж болохоор байна.
УТБА-ийн Шинэ толь сэтгүүл. 2006., № 56-д хэвлэгдсэн Манипуляцийн тухай ойлголт «Эртний сэтгэгч Фукидид ихэнх хүмүүс аливаа асуудлын үнэн мөнийг олох гэж биеэ зовоодоггүй, байгаагаар нь хүлээн авдаг» хэмээн үзсэн байдаг. Үнэхээр ч реклам сурталчилгааны гол зарчим болох олон дахин давтаж, тасралтгүйгээр нэвтрүүлсний хүчинд худал зүйл ч гэсэн үнэн гэж үнэмшигддэг нь өнөөгийн улс төр, бизнесийн үйл явцаас харагдаж байна. Чухамхүү олон нийтийн үйл байдлыг дээрх зарчмын дагуу өөрт ашигтайгаар өөрчлөх явдлыг улс төр судлалд манипуляци гэсэн нэр томъёогоор авч үздэг юм. Эрх баригчдын зүгээс олон нийтийн санаа бодлыг өөрт ашигтай байдлаар өөрчлөх буюу манипуляци хийх явдал нь улс төрийн практикт эртнээс хэрэглэгдэж ирсэн. Олон түмэнд ардчиллын соёл хараахан төлөвшөөгүй, хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдэд улс төрийн нөлөө өндөр байгаа манай улсын хувьд манипуляцийн илрэл, сөрөг нөлөөний талаар судалгаа хийх шаардлага зүй ёсоор урган гарч байгаа учраас энэхүү сэдвийг хөндөн авч үзлээ. Манипуляци нь нийгэм-сэтгэл зүйн үзэгдэл бөгөөд бусдын санаа бодлыг өөрчлөхийн тулд сэтгэл хөдлөл буюу эмоци дээр тулгуурладаг онцлогтой. Атаархах, бахархах, бишрэн шүтэх, айх, үзэн ядах, жигшин зэвүүцэх, зэрэг хөдлөлийн мэдрэмжүүдэд тулгуурлан манипуляцийг гардан хийгчид буюу манипуляторууд өөрийн байр суурь, стереотипийг олон нийтийн санаа бодолд бий болгодогт манипуляцийн гол мөн чанар оршино. Манипуляцийг хүргэх гол суваг нь олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслүүд байдаг. Мөн ухуулга сурталчилгааны бусад бүх хэлбэрийг ашиглаж болдог. Монголын улс төр дэх манипуляцийн хэлбэрүүд Монголын улс төр, бизнесийн салбарт манипуляци ихээхэн түгээмэл байгаа юм. Тухайлбал, «Өөрийгөө хүндэлдэг хүмүүс энэ дэлгүүрээр үйлчлүүлээрэй», «9911 нэр төрийн баталгаа» зэрэг байнга давтагдаж байдаг зар сурталчилгаанууд бүгд манипуляци юм. Учир нь эдгээр сурталчилгаа нь бол дээрхээс өөр дэлгүүрээр үйлчүүлдэг хүмүүс бүгд өөрийгөө хүндэлдэггүй, 9911. . . с өөр дугаартай утас барьдаг хүмүүс нэр төргүй юу гэсэн асуултанд хүргэж байна. Өөрөөр хэлбэл бараа бүтээгдэхүүний давуу талыг сурталчлахдаа бодитой бус мэдээлэл ашигласан, дам байдлаар бусдын нэр төрд халдсан шинжтэй байгаагаараа эдгээр нь хүмүүсийг төөрөгдүүлэх ажиллагаа буюу манипуляци юм. Мөн тухайн бүтээгдэхүүнийг худалдан авсан, эсвэл аваагүйгээс бусдаас давуутай болон дор байдалд орно гэж ухуулж байгаа нь төөрөгдүүлэлт юм Дэлхийн улсуудын практикаас харахад тогтвортой ардчилсан дэглэмд олон нийтийн өмнө хүлээх засгийн газрын хариуцлага өндөр байдгийн зэрэгцээ мэдээллийн хэрэгслүүд төрийн үйл ажиллагааг хянаж чаддаг, улс төрийн хүчнүүдийн нөлөөнөөс ангид байдаг учраас манипуляцийн боломж маш хязгаарлагдмал байдаг ажээ. Харин Монгол улсын хувьд соёл, улс төр, эрх зүйн гэх мэт олон хүчин зүйлээс хамааран манипуляци түгээмэл байна. Монголын өнөөгийн улс төрийн практикт дараах төрлийн манипуляцийн хэлбэрүүд ажиглагдаж байна. Үүнд: • Далд байдлаар, тойруу замаар өөрт ашигтай мэдээллийг дамжуулах • Бүрэн бус нэг талыг баримталсан мэдээлэл өгөх замаар үнэнийг гуйвуулах • Нэг ижил мэдээллийг тэнцвэргүй байдлаар дамжуулах • Фактыг өөрт ашигтай байдлаар тайлбарлах • Мэдээллийн гол чухал хэсгийг орхигдуулах, ач холбогдол багатай мэдээллийг дамжуулах • Агуулгандаа тохирохгүй гарчиг өгөх • Эх сурвалж, бичсэн эзэн нь тодорхойгүй мэдээлэл хийх • Ач холбогдолгүй болсон хойно нь мэдээллийг дамжуулах Манипуляцийн эдгээр хэлбэрүүд дээр жишээ татаж үзье. Дам байдлаар манипуляци хийж өөрт ашигтай байдлаар тараах нь ердийн үзэгдэл болж байна. Глоб Интернэшнл-ийн 2005 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн кампанид хийсэн судалгаанаас үзэхэд TV-9, TV-5, МҮТВ зэрэг телевизүүд албан ёсны төлбөрт сурталчилгааны цагаас гадна нэр дэвшигч Н.Энхбаярыг УИХ-ын дарга талаас нь дам байдлаар сурталчилж дунджаар нийт телевизүүдийн эфир дэх нэр дэвшигчдийн сурталчилгааны 69%-ийг эзэлж байв. Харин үлдсэн 31% нь бусад гурван нэр дэвшигчид ногдож байлаа [5: 37]. Дэлхийн II дайны ялалтанд хувь нэмрээ оруулсан улс орнуудын төрийн зүтгэлтнүүдэд ОХУ-ын Засгийн газраас 2005 оны 5 сард одон өгсний дотор Монгол Улсын ерөнхийлөгч Н.Багабанди, УИХ-ын дарга Н.Энхбаяр нар багтсан байна. Гэтэл TV-9, TV-5, МҮТВ зэрэг сувгуудаар Н.Энхбаярт өгсөн шагналын тухай давтамжтайгаар хэдэн өдрийн турш мэдээлсэн атлаа Н.Багабандийн талаар мэдээлээгүй, зөвхөн ерөнхийлөгчийн ОХУ-д хийсэн айлчлалын талаархи сурвалжлагын дундуур цухас дурьдаад өнгөрсөн нь нэг ижил мэдээллийг тэнцвэргүй байдлаар дамжуулсан манипуляци юм. Чухал мэдээллээс олны анхаарлыг холдуулж, ач холбогдол багатай мэдээллийг дамжуулах байдлаар манипуляци хийх нь сонгуулийн кампанийн үеийн ухуулга сурталчилгаанаас харагдаж байна. Тухайлбал нэр дэвшигчдийн сурталчилгаа, сонин хэвлэлийн материалын дийлэнх зай талбайг тухайн улс төрчийн хувийн шинж чанар, бусдаас ялгарах давуу талын талаарх мэдээлэл эзэлж байна. Өөрөөр хэлбэл улс төрийн намуудын сонгуульд өрсөлдөх гол үзүүлэлт болох мөрийн хөтөлбөр, үйл ажиллагааны талаарх мэдээллээс илүү ач холбогдол багатай хувь хүний олонд таалагдахуйц дүр төрхийн талаарх мэдээлэл давамгайлж байгаа нь сонгогчдын санал өгөлтийг субьектив шинжтэй болгож байгаа бөгөөд ингэснээр популистуудад давуу боломж олгох, улмаар бодлогод суурилсан тогтвортой дэглэмийн оронд хувь хүний мөн чанар, үнэнч шударгад итгэх итгэлд суурилсан эрсдэл бүхий тогтолцоо руу түлхэж байгаа юм. Телевиз, сонин хэвлэлүүд улс төрийн намууд ба нэр дэвшигчдийг магтсан, эсвэл дайрч давшилсан, үнэлэлт дүгнэлт өгсөн мэдээ, материалыг зохиогчийн нэр хаяггүй, эсвэл хуурамч нэрээр цацах явдал түгээмэл байгаа бөгөөд энэ нь тэрхүү мэдээлэл маапаантай, баталгаагүй, захиалгаар хийгдсэн болохыг шууд харуулж байгаа юм.Иймэрхүү хуурамч мэдээг «шувуу нисгэх», «болжмор жиргэх» гэх мэтээр сэтгүүлчид өөрсдөө томъёолдог болсон [2: 102]. Улс төрийн намуудын ухуулга сурталчилгаан дахь өрсөлдөгчийн нэр хүнд рүү дайрсан эдгээр манипуляци нь олон нийтийн сэтгэл зүйн онцлогт тулгуурласан суртал ухуулгын уламжлалт арга юм. Нийгмийн сэтгэл зүйчдийн судалснаар олон нийт аливаа үйл явдлын талаарх сөрөг мэдээлэлд илүүтэй татагддаг, сөрөг мэдээлэл нь хүмүүсийн сэтгэлийг илүү хөдөлгөдгийн зэрэгцээ санаа бодолд нь илүүтэй хоногшин үлддэг байна. Монголын олон нийт улс төрийн хүчнүүдийн явуулж буй эдгээр манипуляцид хэр автагддаг вэ? Судалгааны дүнгүүдээс үзэхэд мэдээллийн хэрэгслүүд дэх манипуляцид хүмүүсийн нэлээд хэсэг нь үнэмшиж хүлээж авдаг болох нь харагдаж байна. Хэвлэлийн хүрээлэнгээс 2004 оны УИХ-ын дараахан явуулсан «Сонгуулийн сурталчилгаа ба телевиз үзэгчид» судалгаанаас үзэхэд хүмүүсийн 36.5% нь сонгуулийн сурталчилгаа эхлэхээс өмнө санал өгөлтөө шийдсэн байдаг, харин 63.5% нь сонгуулийн сурталчилгааны үеэр санал өгөлтөө шийддэг байна [4: 56]. Манипуляци, далд ухуулга ид газар авдаг сонгуулийн ухуулга сурталчилгааны үед саналаа хэнд өгөх тухай гаргасан сонгогчийн шийдвэр нь манипуляцийн нөлөөн дор байхаас өөр аргагүй юм. Мөн уг судалгаагаар мэдээллийн хэрэгслүүдээр хамгийн их сурталчилгаа хийсэн 10 улс төрчийн гурваас бусад нь бүгд УИХ-д сонгогдсоноос үзэхэд мэдээлэлд суурилсан манипуляци хэр үр дүнтэй болох нь харагдаж байна. Нөгөө талаас хүмүүсийн ихэнх нь нэг нам, нэг л үзэл бодлыг үнэн гэж үздэг социализмын үеийн сэтгэлгээнээсээ ангижраагүй, олон янзын ялгаатай байр суурь, мэдээлэлд төдийлөн дасаагүй учраас нөлөө бүхий телевиз, сонингийн мэдээллүүдийг шууд л үнэн гэж хүлээж авдаг нь судалгаануудаас анзаарагдаж байгаа юм. Манипуляцийг нөхцөлдүүлэгч хүчин зүйлс Монголын өнөөгийн улс төрд манипуляци газар авахад дараах хүчин зүйлс нөлөөлж байна. Үүнд: 1.Соёл уламжлалын хүчин зүйл, ардчилсан бус соёлын нөлөө Монгол улс Өрнийн соёлын загвар бүхий суурьшмал амьдралд шилжээд нэгэн зууны нүүрийг үзэж буй хэдий ч амьдралын хэв маяг, олон нийтийн үнэлэмж, хандлагад уламжлалт буюу модерн бус нийгмийн шинж ажиглагдсаар байгаа юм. Зүүн Азийн Барометр төслийн эхний шатны судалгааны дүнгээс үзэхэд Хонконг, Өмнөд Солонгос, Хятад, Филиппин, Тайвань, Тайланд, Монгол гэсэн найман улсаас манай олон нийтийн дунд төрийг дээдлэх, ах дүү, танил талын холбоог илүүд үзэх зэрэг уламжлалт хандлага хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байна. «Ямар нэгэн зүйлийг өөр хүнээр хийлгэх шаардлага гарвал нарийн мэргэшсэн, гэхдээ танихгүй хүнийг хөлсөлснөөс хамаатан, найз нөхдөө хөлсөлсөн нь дээр» гэж судалгаанд оролцогчдын 75% хариулсан нь хамгийн өндөр үзүүлэлт юм [1: 175]. Мөн судалгаагаар хүмүүсийн 60 гаруй хувь нь «Баян чинээлэг, эсвэл ядуу байх, амжилтанд хүрэх, ялагдал хүлээх нь хүний заяа төөргөөс хамаарна» [1: 169] гэж хариулснаас үзэхэд харьцангуй идэвхгүй бие хүний дүр зураг өнөөгийн Монголын иргэдийн нийтлэг шинж болж байгаа аж. Хүмүүс нийгэм, улс төрийн болж буй үйл явц, эрх баригчдын үйл ажиллагааг идэвхгүй дагах биш, түүнд оролцож нөлөөлж чаддаг баймааж иргэний нийгэм бүрэлддэг. Харин иргэд нь идэвхгүй, төрдөө нөлөөлж чаддаггүй улс орнуудад эрх баригчид өөрийн дур зоргоор авирлаж, олон нийтийг залж удирдах явдал түгээмэл байдаг билээ. Энэхүү судалгааны хамгийн эмзэглүүштэй үзүүлэлт нь судалгаанд оролцогчдын 65% нь «Төрөөс хүмүүст юу ярихыг нь зааж өгөх ёстой» гэж үзсэн явдал юм. Өөрөөр хэлбэл монголчууд маань хуучны авторитар дэглэмийн адил төр бүхнийг шийдэж зохицуулах ёстой гэсэн сэтгэлгээнээсээ салаагүй байна. Монгол улс ардчилсан дэглэм рүү шилжилт эхлүүлээд 15 жил болж байгаа хэдий ч ардчиллын гол үнэт зүйлс, зарчмууд улс төрийн бодит амьдралд бүрэн утгаараа хэрэгжиж чадаагүй, олон нийт эдгээрийг өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэж сураагүй нь улс төрийн хүчнүүдийн явуулж буй манипуляцид өртөхөд хүргэж байгаа юм. Улс төрийн хүчнүүд олон нийтийн дунд хүчтэй хэвээр байгаа уламжлалт хандлага буюу зарим тохиолдолд «ардчилсан бус» гэж нэрлэж болохоор нутгархах, яс угсаа, шашин, итгэл үнэмшлээр баримжаалан санал өгөх явдлыг өөгшүүлж манипуляци хийхдээ ашиглаж байгаа нь улс төрийн үйл явцаас харагдаж байна. Монголын сонгуулиудад «нутгийн хүү», «нэгэн довныхон», «унасан газар угаасан ус», «би эндхийнх» гэх мэт үгс ихэнх нэр дэвшигчдийн гол нэрийн хуудас болсоор ирлээ. Мөн нэр дэвшигчийн гарал угсаанд олны анхаарлыг хандуулах, үндсэрхэх үзэл, эх оронч байдлыг нь өдөөх маягаар манипуляци бүхий мэдээлэл тараах явдал улам бүр нэмэгдэж байна. 2005 оны ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үеэр нэр дэвшигчдийн заримыг «хятадын эрлийз» гэж ухуулах мессеж ихээхэн хүчтэй явагдсан билээ. Энэхүү мессеж сонгогчдын тодорхой бүлгийн санал өгөлтөнд хэрхэн нөлөөлснийг тодруулах үүднээс судлаач 2005 оны 05 сард 18-21 насны 64 оюутнаас санал асуулга, 48-67 насны тэтгэврийн 16 хүнтэй ярилцлага хийх замаар бэсрэг судалгаа явуулсан юм. Санал асуулгын дүнгээс үзэхэд Ардчилсан намаас нэр дэвшигч М.Энхсайханы талаарх «хятадын эрлийз» гэх мэдээлэлд оюутнуудын 41%, тэтгэврийнхний 52% нь итгэж байна, Бүгд найрамдах намаас нэр дэвшигч Б.Жаргалсайханы талаарх «хятадын эрлийз» гэсэн мессежид оюутнуудын 56%, тэтгэврийнхний 68% нь итгэж байна гэж хариулсан юм. Судалгаанд оролцогчид дээрх мессежид яагаад итгэх болсноо «Сонин дээр уг гарлыг нь маш тодорхой тайлбарлаад биччихсэн байсан», «Хүмүүс тэгж ярьж байгаа учраас үнэн байх», «Олны үг ортой» гэх зэргээр тайлбарлаж байв. Энэхүү дүнгээс үзэхэд 50-иас дээш насныхны санал өгөлтөд намуудын дээрх манипуляци хүчтэй нөлөөлсөн байж болох талтай. Олны анхаарлыг мөрийн хөтөлбөр, байр суурь гэсэн гол асуудлаас хөндийрүүлж үндэс угсаагаа дээдлэх, ижилсэн нэгдэх мэдрэмж дээр «тоглон» өөр бусдыг үзэн ядах сэтгэгдэл төрүүлэх зорилготой дээрх ухуулга сурталчилгаа нь нэг талаас манипуляци, нөгөө талаас ардчиллын эсрэг шинж бүхий үйл ажиллагаа юм. Угтаа бол ардчилсан нийгэм олон янзын соёл, үзэл бодол, үндэс угсаанд хүлээцтэй ханддаг бөгөөд хэн нэгэн гарал угсаанаас үл хамааран нийгмийн бүрэн эрхт гишүүн байхын зэрэгцээ өөрийн хүч, авьяас чадвараа нийтийн төлөө зориулах бололцоо нээлттэй байдаг билээ. 2. Популизм буюу олны сэтгэл хөдлөлд тулгуурласан улс төр Монголын улс төрд манипуляци газар авахад нөлөөлж буй нэгэн хүчин зүйл нь популизм юм. Улс төрийн бодлого, тогтвортой үйл ажиллагаанд суурилахын оронд олны сэтгэлийг хөөргөж, сэтгэл хөдлөлд тулгуурлан этгээд зан үйлээрээ нэр хүндээ олж авдаг популистууд өдгөө манайд газар авч байна. Популистуудын улс төрийн тэмцлийн гол арга нь олон түмнийг төөрөгдүүлж өөртөө татах буюу манипуляци хийх явдал байдаг. Хямралын үед массын сэтгэл зүй хүчтэй удирдагч, сод хүн, стандарт бус зан үйлийг хүсэмжлэх хандлагатай болдгоос популистууд ихээхэн газар авдаг нь манай улс төрийн практикаас харагдаж байна. Тухайлбал, УИХ-ын гишүүн Ч.Гүндалай, Ү.Нямдорж хоёрын улсын нууц задалсан, задлаагүй талаарх маргаан 2004 оны 4 сард дэгдсэнээс хойш Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд энэ хэргийн үнэн мөнийг олох гэж хошуурч -ын наалдан пад цавууны реклам үдэш бүр цэнхэр дэлгэцээр Нямдорж, Гүндалай нарыг эвлэрүүлж сурталчилсан юм. Энэ бүхний үр дүнд дээрх хоёр улс төрч «Сант Марал», «Альтернатив» зэрэг судалгааны төвүүдийн олон нийтийн санаа бодлын цуврал судалгаануудын шилдэг улс төрчдийн жагсаалтанд ихээхэн дээгүүрт багтах болсон юм. Нямдорж Тор-10 улс төрчийн жагсаалтанд байнга орох боллоо. Өөрөөр хэлбэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд маань популистуудыг улам хөөргөдөж, нэвтрүүлэн нийтлэх болсон нь «Улс төрчид сайн муу ямраар ч гэсэн телевиз, сонин хэвлэлээр хэдийчинээ олон гарна, төдийчинээ нэр хүнд нь өссөөр байдаг» [6: 287] хэмээх зарчим Монголын улс төрд бодитоор хэрэгжихэд хүргэж байна. 3. Хэвлэл мэдээллийн болон эрх зүйн орчин Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд төр засаг болон улс төрчдийн үйл ажиллагааг хянах биш, тэдний дуу хоолой, ухуулгын хэрэгсэл болж байгаа нь харагдаж байна. Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд дараах бэрхшээлүүдээс үүдэн улс төрчдийн манипуляцийн хэрэгсэл болон ашиглагдаж байна. • Санхүүгийн бэрхшээл. Ихэнх мэдээллийн хэрэгслүүд мөнгө санхүүгийн хүндрэлээ шийдэх нэг арга болгон улс төрийн хүчнүүдийн захиалгаар төлбөртэй мэдээ мэдээллийг дамжуулж байна. Ялангуяа сонгуулийн кампани тэдний мөнгө олох гол арга болдог. • Хараат бус байдал. Зонхилох сонин хэвлэл, телевизүүдийн удирдлага аль нэг улс төрийн хүчний хүн байдгаас дамжуулж буй мэдээлэл нь нэг талыг барьсан манипуляцийн шинжтэй болгож байгаа юм. • Сэтгүүлчдийн ёс зүй, улс төрийн мэдлэг чадварын хангалтгүй байдал. Дамжуулж буй мэдээллээ олон эх сурвалжаар баталгаажуулдаггүй, баталгаатай бус эх сурвалж ашигладаг, бодит баримтыг санаатай болон санамсаргүйгээр буруугаар тайлбарлах явдал сэтгүүлчдийн дунд түгээмэл байна. Дүгнэж үзвэл Монголын улс төрд түгээмэл байгаа нийгэм, соёлын хүчин зүйлээр нөхцөлдсөн манипуляцийг шилжилтийн үе дуустал бүрэн хязгаарлах боломжгүй, харин тодорхой хүрээнд багасгах боломжтой. Үүний тулд сонгуулийн тухай, олон нийтийн мэдээлийн хэрэгслийн тухай, улс төрийн намуудын тухай, шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай зэрэг холбогдох Монгол улсын хууль тогтоомжуудад өөрчлөлт оруулан улс төрийн үйл явц, сонгуулийн ухуулга сурталчилгааны үе дэх дахь мэдээллийн хэрэгслийн үүрэг нөлөө, улс төрийн намуудын оролцооны талаар нарийвчилсан зохицуулалт хийх шаардлагатай байгаа нь харагдаж байна. Өнөөгийн хувьд хамгийн их мөнгө хөрөнгө зарцуулсан, арга заль хэрэглэсэн нам, хүчин давуу байр суурьтай болох, худал үнэн мэдээлэл, манипуляци хийсэн нэр дэвшигч ялах магадлалтай байгаа нь ардчиллын үйл явцад михээхэн сөрөг үр дагавар авчирч байгаа юм. УТБА-ийн Шинэ толь сэтгүүл. 2006., № 56
Улс төр дэх бэлгэ тэмдгийн тухай ойлголт Хар өнгөтэй цэргийн дүрэмт хувцас бүхий ооч сахалтай, баруун гараа дээш өргөсөн Гитлер, генерал хувцастай Муссолини, энгэртэй одон медалиа зүүсэн мөн л цэргийн хувцастай Сталин, цэрэг хувцаснаас үл салах Фидель Кастро нар бол ХХ зууны дарангуйлагчид билээ. Харин Кастро хүнд өвчний улмаас төрийн удирдлагаа дүүдээ шилжүүлснийхээ дараа анх удаа олны нүдэн дээр цэргийн дүрэмт хувцасгүй үзэгдэв. Олон нийтэд сүр үзүүлэх, тэднийг айлгах, айдсаар нь дамжуулж удирдахын тулд дарангуйлагчид цэрэг хувцсыг өмсдөг байжээ. Хар өнгө айдас түгшүүр төрүүлнэ, мөн дэг журам, хатуу эмх цэгцийг илэрхийлнэ. Цэргийн дүрэмт хувцас нь бусдад сүр хүчийг үзүүлнэ, эсэргүүцэл илэрхийлвэл үг дуугүй устгана гэдгийг далд утгаар илэрхийлдэг. 1922 оны Муссолини Ром хотноо олныг гайхашруулсан 200 мянган цэргийн жагсаалт хийж Италид өөрийн дэглэмийг тунхаглан зарлаж байлаа. Фашист дэглэмийн амин сүнс нь хүчирхийлэл байсан бөгөөд үүнийг олон нийтэд хүргэх арга болсон хас тэмдэг, ёслогоо, цэргийн сүрт жагсаалууд нь бэлгэ тэмдгүүд юм. Бэлгэ тэмдгүүд нь хүмүүсийн сэтгэл зүйд нөлөөлж баярлах, хөөрөх, нэгдэн нягтрах, даган дуурайх, айж эмээх, үзэн ядах, дайсагнах мэдрэмжийг төрүүлж байдаг юм. Бэлгэ тэмдэг гэдэгт өнгө, тэмдэг, дүрс ( лого), туг далбаа, дохио зангаа, гадаад байдал, хувцас болон ёс жаягуудыг оруулдаг байна. Хүний сэтгэл зүйд хамгийн хүчтэй нөлөө үзүүлэгч хар, улаан хоёр өнгө дэлхийн үзэл суртлын хоёр туйл болсон фашизм ба коммунизм бэлгэдэл болсон нь учиртай. Хүмүүс анхаарал татсан бүх л гял цал зүйлс, үүний дотор дуу, хөгжим, өнгө, хувцас зэрэгт татагддаг тул аливаа шинэ бодлого, хувьсгал, шинэчлэлтийн хөдөлгөөн гэх мэтэд туг далбаа, өнгө, дохио зангаа нь хүмүүсийг татах, дайчлахад гол үүрэг гүйцэтгэдэг байна. Эдгээр нь хүмүүсийг хөөргөж, сэтгэлийг хөдөлгөдөг. 1990 оны ардчилсан хувьсгалыг “Хонхны дуу”-гүйгээр төсөөлөх аргагүй юм. Сүүлийн үед дарангуйлагч дэглэмүүд дэх улс төрийн сөрөг хүчнүүд шар, улбар шар, ягаан гэх мэт хурц өнгийг улс төрийн тэмцлийнхээ гол бэлгэ тэмдэг болгон ашиглах болсон нь ихээхэн амжилтанд хүрч байгаа нь Украин дахь жүржийн буюу “улбар шар хувьсгал”, Киргиз дахь “ягаан хөдөлгөөнөөс” харж болно. Хүмүүс тухайн шинэчлэгч хөдөлгөөний зорилго, хөтөлбөрт татагдахаас гадна хөдөлгөөний удирдагч хувь хүмүүс, туг далбаа, өнгө зэрэгт ихээхэн татагддаг байна. Улс төрийн амьдралд бэлгэ тэмдгийн нөлөө их байдаг. Улс төрийн хүчнүүдийн зүгээс эрх мэдэл олж авах, эрх мэдлээ тогтоон барихын тулд бэлгэ тэмдэг, ёс жаягуудыг хэрэглэхийг бэлгэдлийн улс төр гэдэг юм. Түүнийг улс төрийн бодлогын орлуулагч хэрэгсэл гэж үзэх нь ч бий. Хүмүүс үзэл суртал, улс төрийн бодлого, үнэт зүйлсийг өнгө, туг, далбаа, зураг, хөшөө баримал гэх мэт нүдэнд үзэгдэх зүйлсээр дамжуулж байж сая илүү бодитой хүлээн авч итгэж үнэмшдэг байна. Дарангуйлагч дэглэмүүд бэлгэ тэмдгүүдийг хэрэглэж олны “тархийг угаах” талаараа гаршсан байдаг билээ. “Социализмын бүрэн төгс ялалтын төлөө” урагш тэмүүлсэн өнгөрсөн 70 жилд В.И.Ленин, И.Сталин, Х.Чойбалсан нарын лут том баримлууд, Ю.Цэдэнбал тэргүүтэй МАХН Төв хорооны гишүүдийн эгнүүлэн залсан хөрөг зурагнууд, улаан туг, уриа лоозон бүхий баярын парадууд нь үзэгдэж харагдахгүй “үл гүйцэлдэх” социализмыг хөдөлмөрчдийн ой тоонд буулгаж өгдөг байжээ. Бэлгэдлийн улс төр нь популист болон харизматик улс төрийн гол стратеги болдог нь дарангуйлагч юмуу шилжилтийн орнуудын улс төрийн практикаас харагддаг юм. Монгол дахь бэлгэдлийн улс төр Коммунизм нуран унасны дараах Монголд ардчиллын үйл явц удаашралтай явагдаж буйн нэг шалтгаан нь хүмүүсийн итгэл үнэмшлийн хоосон орон зайг улс төрийн намууд бэлгэдлийн шинжтэй элдэв зүйлээр дүүргэхийг оролдож байгаатай холбоотой. Монголчууд угаасаа бэлгэ тэмдгийн хүчин зүйлд дуртай ард түмэн билээ. Эртнээс төрөө дээдэлж ирсэн, “төрийн сүлд минь өршөө” гэж залбирч, төрөөс ихийг хүсэн хүлээх, төрийн “хайр хишгийг” горьддог ард түмэн болох нь улс төрийн бүхий л үйл явцаас харагддаг. 1992 онд Улсын бага хурал үндсэн хууль батлахдаа бүтэн жилийн турш хэлэлцэж, ард нийтийн дунд хэлэлцүүлэг явуулж ихээхэн хүч чармайлт гаргасан билээ. Гэхдээ тэр үеийн хэвлэл мэдээлэлд гарсан баримтуудаас үзэхэд хамгийн их цаг зарсан, олон удаа хэлэлцсэн, олон иргэд саналаа ирүүлсэн зүйл нь ердөө төрийн сүлд ямар байх вэ, шувуу байх уу, морь байх уу, төрийн хүндэтгэлийн туг ямар байх вэ гэх мэт асуудал байсан байна. Өөрөөр хэлбэл хүний эрх, парламент, шүүх, гүйцэтгэх эрх мэдлийн бүтэц, үүрэг гэх мэт ардчилсан тогтолцооны гол үндэс болсон асуудлуудаас илүүтэй бэлгэ тэмдэгт анхаарч байсан ажээ. Мөн үндсэн хуулинд зааснаар улс төрийн бодит эрх мэдэл багатай хэдий ч төрийн тэргүүн гэсэн бэлгэдлийн шинжтэй эрх мэдэл бүхий ерөнхийлөгчөөс ард түмэн ихийг хүсэн хүлээдэг,нөлөө ихтэй гэж үздэг нь бэлгэдлийн хүчин зүйл олон нийтийн үзэл бодол, хандлагад байсаар байгааг харуулж байна. Тиймдээ ч улс төрчдийн рейтингийн санал асуулгаар ерөнхийлөгчийн нэр ямагт дээгүүр ордог. Ерөнхийлөгч улс оронд бодитой бодлого хэрэгжүүлээгүй, эрх мэдэл багатай хэрнээ олонд ийнхүү үнэлэгдсээр байгаагийн нууц нь бэлгэ тэмдэг юм. Монголд 70 жил тогтсон коммунист төр элдвийн шагнал урамшил, цол гуншин, баяр наадмыг нийгэмд хавтгайруулсан нь ардчиллын жилүүдэд арилсангүй, харин ч улс төрийн намууд улам бүр дэвэргэх боллоо. Улс төрчид хэрэгтэй хэрэггүй цол гуншин, шагнал, одон медалиудаар өөрийгөө чимэх, өрөөл бусдыг худалдан авч байна. Эмэгтэйчүүдийн баяр, эмч нарын баяр, багш нарын баяр гэх мэт бүх л тэмдэглэлт ой өдгөө нутаг орны удирдлагууд болон тойргийн түшээдийн олны өмнө “өглөг буянаа харуулах” хэрэгсэл болох юм. Төрийн зүтгэлтнүүд янз бүрийн баяр наадам, аймаг, орон нутгийн ой гэх мэт тэмдэглэлт үйл явдлууд болон уул ус, овоо тахих гэх мэт шашны зан үйлд оролцох нь сүүлийн жилүүдэд илт олширлоо. Бэлгэ тэмдгүүд болон ритуал нь хүмүүсийг тайвшруулах, бодит байдлыг мартагнуулахад хүргэдэг тул эрх баригчид баяр наадам, шашны зан үйл, шагнал урамшил гэх мэтээр дамжуулан олны дунд унасан нэр төрөө сэргээх, легитим олж авахад ашиглаж байна. Монголын улс төрд энэ мэт “хүмүүсийг тайвшруулах”, “төрийн хайр халамжийг үзүүлэх” бодлого газар авсан. Үүний нэг жишээ бол Ардын хувьсгалын баяр нааадам гэх мэт тэмдэглэлт үйл явдлыг тохиолдуулан гэмт хэрэг үйлдээд зохих ялаа эдэлж буй хоригдлуудад бөөнөөр нь өршөөл үзүүлж хугацаанаас нь өмнө суллаж төрийн “хайр энэрэл” үзүүлдэг явдал юм. Баяр наадам, цагаан сараар манай улс төрчид монгол үндэсний дээл, хэт хутга, малгайгаар гангарч уламжлал соёлоо хадгалж буйгаа харуулахыг оролдож байна. Хэвлэлүүд ч бие биенээсээ өрсөн хэн ямар дээл, хувцсаар гангарав, хаана хэнтэй ямар хөөргөөр тамхилж байна гэх мэт шалдар булдар зүйлсэд нь олны анхаарлыг хандуулах боллоо.Үндэсний хувцсаа өмсөх нь шилжилтийн явцад нийгэмд сэргэсэн үндэсний үзэл, зарим тохиолдолд үндсэрхэх гэмээр үнэлэмж хандлагыг ашиглан хүмүүсийг анхаарлыг өөртөө татах гэсэн эрмэлзэл юм. Мөн монголчуудын дуртай хурдан морь, бөхчүүд улс төрчдийн имиж бүрдүүлэх хэрэгслүүд болж байгааг дурьдахгүй байхын аргагүй. Мухар сүсэг, илбэ шидтэн олныг мунхруулсан Дундад зуун дэлхийн соёл иргэншлийн түүхэнд “Харанхуй зуун” болон үлдсэн юм. Харин шашны үйл ажиллагааг төрөөс тусгаарлаж, сүм хийдийн дарангуйллыг устган сүсэг бишрэлийг хувь хүний зан үйл болгон өөрчилснөөрөө Мартин Лютерийн хувьсгал Соён гэгээрлийн шинэ үеийг авчирсан билээ. Тэгвэл мэргэч төлөгч, бурханч лам нар олширч газар сайгүй суварга, тахилга босч байгаа өнөөгийн Монгол тэртээх харанхуй цагийг санагдуулах юм. Энд иргэдийн шүтэн бишрэх эрх чөлөөг шүүмжлэх гэсэнгүй, гагцхүү олны итгэл үнэмшил, шашны зан үйлийг улс төрийн тэмцэлдээ ашиглаж байгааг онцлон дурьдаж байгаа юм. Монголчуудын олонх Буддын шашнаа шүтэх бус, ёс төдий, бэлгэдлийн шинжтэй “хэрэглэж” байна. Үнэн сүсэгтэн хүний өдөр тутмын амьдрал, аливаад хандах хандлага нь сургаал номлолынхоо дагуу явдаг бол монголчуудын олонх нь өвчин зовлон ээрсэн үед ч юмуу эсвэл мөр гаргах зэрэгт л бурхнаа гэнэт санаж, засал хийлгэх зэргээр ашиглаад өнгөрдөг хүмүүс. Үнэндээ Монголд уламжлалт шашин гэдэг нэрийн дор бөө мөргөл, зурхай, хар дом, буддын улаан, шарын урсгал зэрэг шүтлэг, мухар сүсгийн олон элементүүд нэгэн зэрэг оршиж олон нийт байтугай лам нар нь ч ялгахын аргагүйгээр холилдсон байх юм. Тэгээд улс төрчид нь олон нийтийн мухар сүсгийн байдалтай итгэл үнэмшлийг улс төрийн зорилгоор ашиглах боллоо. Монгол улс үндсэн хуулиараа шашин, төрийг заагласан ч сүүлийн үед төр, шашны үйл ажиллагаа хутгалдах болов. УИХ-ын гишүүд, орон нутгийн удирдлагууд овоо тахих гэх мэт шашны янз бүрийн зан үйлд олонтаа оролцох болж, төрийн ёслол, шинэ байгууллагын нээлт гэх мэт дээр Гандан хийдийн лам нар байнга үзэгдэж маань мэгзэм унших боллоо. Бурхан багшийн сургаалыг монгол хэлнээ хөрвүүлсэн нь 2005 оны ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАХН-аас нэр дэвшигч Н.Энхбаярын бусад нэр дэвшигчдээс ялгагдах давуу тал болж сурталчилгаа бүхэнд л энэ тухай давтаж байсан билээ. Хүн амын нэлээд нь буддын шашныг баримжаалдаг, мөн шүтдэггүй зарим нь ч энэхүү шашинд илүү тааламжтай ханддаг учраас сонгогчдын нэлээд хэсэгт энэхүү мессеж сайн хүрсэн нь ойлгомжтой. Бусад нэр дэвшигчид ч мөн түүнээс дутахгүйгээр шашны чиг хандлагыг сонгуулийн кампанидаа хэрэглэж байсан. Тухайлбал Ардчилсан намаас нэр дэвшигч М.Энхсайхан “иргэдийнхээ сүсэглэх, бишрэх эрх, эрч чөлөөг хүндэтгэн, уламжлалт бурхны шашны хутагт хувилгаадыг Монголоос төрүүлдэг байсан тасалдсан уламжлалыг сэргээх бодлогыг дэмжинэ” гэж мөрийн хөтөлбөртөө амлаж нэлээдгүй хүний гайхшийг барсан. Хэрэв М.Энхсайхан ерөнхийлөгч болсон бол түүний дэмжлэгтэйгээр баахан хутагт, хувилгаад төрөх байж л дээ. Түүний бий болгосон Үндэсний шинэ нам улс төрийн орон зайд өөрийн байр суурийг эзлэх, хүмүүсийг татах арга замын эрэлд хатаж байх шиг. Тэгээд шашны итгэл үнэмшил, тэр дундаа Буддын шашныг ашиглахаар шийдсэн бололтой. М.Энхсайханы сүүлийн үед хэвлэлд өгсөн ярилцлага мэдээллүүдээс үзэхэд эл нам илт теократ буюу шашин төрийг хослон барих бодлого явуулахаар оролдож байгаа ажээ. Гэтэл шашин, улс төрийн бодлого хоёр тусдаа байх нь ардчилсан нийгмийн нэг үндсэн шинж болдог юмсан. Хөгжингүй нийгэмд хувь хүний итгэл үнэмшил, нийгмийн хэм хэмжээнд шашны ёс зүй харьцангуй өндөр байх авч улс төрийн зорилгоор шашныг ашиглах явдал байдаггүй юм. Монголын улс төрийн намууд монголчуудын сэтгэл зүй дэх субьектив үнэлэмж, мэдрэмжүүдийг өөрт ашигтайгаар хэрэглэсээр ирсэн нь сонгуулийн үйл явцаас харагддаг. Энд 2004 оны УИХ-ын сонгуульд Эх орон–Ардчилал эвслийн гол амлалт болох Итгэлийн мөнгийг жишээ татмаар байна. Аливаа үзэл суртал, бодлого нь хүнд үзэгдэх, гарт баригдаж байж сая хүмүүст итгэл үнэмшил төрүүлдгийг өмнө дурьдсан. Тэгвэл эвсэл энэхүү тактикийн дагуу намуудын дарга нар гарын үсгээ зурсан 10000 төгрөгний батламжийг айлуудаар тарааж нэлээдгүй хүмүүсийн итгэлийг олж авч чадсан юм. Мөн олны дунд бэлгэ тэмдгийн шинжтэй хадгалагдан үлдсэн үнэлэмж, итгэл үнэмшлийг улс төрийн намууд ашиглаж байна. Далай лам, бөхчүүдтэй авахуулсан зурагнууд бараг бүх л нэр дэвшигчдийн сурталчилгаанд байх аж. Хавтгайруулсан шагнал, шилдгүүдийн шалгаруулалт гэх мэт хэн хүний инээд хүргэм ёслолууд тоогоо алдлаа. Уг нь энд шалгарсан хүмүүсийн ихэнх нь мөнгөөр орж ирсэн гэдэг нь илэрхий юм. Гэтэл иймэрхүү шоу бас ч нэлээдгүй сонгогчдыг бишрүүлж дөнгөдөг бололтой. 2004 оны сонгуулийн өмнөхөн шилдэг улстөрчдийн нэгэн шалгаруулалтанд дархан аварга Б.Бат-Эрдэнийн нэр орж, “Тоон дотор үсэг цохиж явна” гэж шоолох хүн олон гарсан ч яах аргагүй УИХ-д ороод ирсэн юмдаг. Энэ жилийн нэгэн шалгаруулалтад нэр дэвшсэн хүмүүс дотор яг энэ жишгээр сумо Батбаярын нэр “цохиж” явна лээ. Бөхөө дээдэлдэг монголчууд ч түүнийг сонгож л таарах нь. Энэ мэтээс харахад Монголын улс төрд бодлогын өрсөлдөөн гэж байдаггүй харин итгэл үнэмшил, сүсэг бишрэлээр нь далимдуулан олныг залан жолоодох, баяр ёслол, шагнал урамшил, урлаг, уран сайхнаар хүмүүсийг татах оролдлогууд буюу бэлгэдлийн улс төр оршиж байгаа нь илэрхий байна.
Өдгөө дэлхийд алдартай болсон Америкийн гоо сайхны Procter & Gamble компани 1950-иад онд багахан пүүс байхдаа гэнэн хэрэглэгчдийг татах нэгэн ашигтай арга олжээ. Анх савангаар үйлдвэрлэлээ эхэлсэн уг пүүсийн барааны борлуулалт тун муу, алдагдалтай ажиллаж байсан тул удирдлага мэргэжилтнүүдээс тусламж хүссэний үр дүнд нээлт хийж чадсан байна. Нэгэн киноны продакшнд захиалга өгч олон ангит кино хийлгэн уг киноны дундуур савангаа сурталчилсан нь гайхалтай үр дүнд хүрч бүтэн жилд борлуулж амждаггүй байсан саван нь хоёрхон сард борлогджээ. Мэргэжилтнүүд саван худалдан авдаг гол хүмүүс нь гэрийн ажилтай эмэгтэйчүүд болон гэртээ тогтмол суудаг хөгшид болохыг олж тогтоогоод тэднийг татах гол арга нь цуврал кино юм байна гэдгийг зөвлөсөн байна. Энэ үйл явдлаас хойш үйл явдал нь ихээхэн сунжирсан, олон ангит цуврал кинонуудыг “Савангийн дуурь” гэж нэрлэх болсон юм. “Савангийн дуурь”-ийн үзэгчдийг хийх ажилгүй, цаг нөхцөөх аргаа олж ядсан, аливаа сонин хачинд дурламтгай хүмүүс байдгийг судлаачид тогтоосон байдаг. Эдийн засгийн болон улс төрийн гэх мэт ашиг сонирхол “Савангийн дуурь”-ийг нэвтрүүлэгчдийн ард байдгаас болж улс орнуудын телевизийн хөтөлбөрт тодорхой хэмжээгээр ийм кино багтаж явдаг. Гэхдээ ид эрчээ авч байсан 1980-аад оноос хойш хөгжингүй улс орнуудын телевизүүдэд үзэгчдийн эрх ашгийг хамгаалах байгууллагын санаачлага, шаардлагаар “Савангийн дуурь” байр сууриа алдаж байгаа юм. Гэтэл өнөөдөр манай бүх телевизүүд үндсэндээ “Савангийн дуурь”, тэр дундаа Солонгос киноны “үерт” автаад байна. МҮТВ, UBS, MN-25, TV-9, TV-5 гэсэн нийтийн таван телевизийн 2005 оны 10-р сарын 24-нөөс 30-ныг дуустлах долоо хоногийн хөтөлбөрийг шинжилж үзэхэд эфирийн 77 цаг нь зөвхөн “Савангийн дууриудад” зориулагдаж нийтдээ 10 цуврал кино гарсан байна. Эдгээр киноны гурваас бусад БНСУ-ын 40-өөс дээш ангитай цуврал кинонууд юм. “Савангийн дуурь”-т хамгийн их “автсан телевиз”-ээр өдөр бүр гурван киног тус бүр өглөө, оройд давталттайгаар гаргадаг UBS шалгарч байна. UBS өдөр бүр дунджаар 5.6 цаг, долоо хоногт нийт 38 цагийг цуврал кинонд зориулж байгаа юм. Удаад нь өдөр тутмын эфирийн 4.3 цаг, долоо хоногт нийт 24 цагаа БНСУ-ын олон ангит кинонд зарцуулдаг TV-5 орж байгаа юм. Харин “Савангийн дуурь”-ийн хор уршгийг ухамсарласан уу, үзэгчдээ залхаахаас сэргийлсэн үү, эсвэл олон нийтийн телевиз болохын хувьд нийгмийн өмнө хүлээсэн үүргээ ухамсарласан уу юутай ч МҮТВ долоо хоногт ердөө 5 цагийг цуврал кинонд зориулсан нь олзуурхууштай байна. Америкийн судлаачдын тооцоолсноор “Савангийн дуурь”-ийн ид оргил үе гэгдэж байсан 70-80-аад оны үед NBC, ABC зэрэг арилжааны телевизийн гол сувгууд өдөрт дунджаар 60-90 минутыг цуврал кинонд зориулж байсан байна. Гэтэл Монголын телевизүүд үүнээс хэд дахин их цагийг олон ангит кино үзүүлэхэд зарцуулж байна. Монголын үзэгчид, тэр дундаа сониуч өсвөр үеийнхнийг зурагтын өмнө олон цагаар уясан эдгээр кино ямар үр дүн, үр дагавар авчирч байна вэ? Судлаачийн хувьд сэтгэл эмзэглүүлж буй энэ асуудлаар байр сууриа олонд хүргэх нь зүйтэй гэж үзээд энэхүү нийтлэлийг толилуулж байна. Бизнес, улс төр, соёл урлаг гэх мэт нийгмийн бүх салбарт олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл, тэр дундаа телевизийн үзүүлэх нөлөөлөл хүчтэй болсон 1960-аад оноос Өрнөдөд энэ чиглэлийн судалгаанууд эрчимтэй хийгдэх болсон юм. Эдгээр судалгаанууд хүмүүсийн зан үйл, үнэлэмж хандлагад хамгийн хүчтэй нөлөөлөгч хэрэгсэл бол телевиз болохыг илрүүлсэн юм. Америкийн судлаач Ж.Харольд, Р.Бартон нар цуврал судалгаагаараа хүмүүсийн 60% нь телевизээс авсан мэдээллийг үнэн бодитой гэж шууд итгэдэг болохыг тогтоосон юм. Монголд ч гэсэн ялгаагүй иймэрхүү дүн судалгаануудаас харагддаг. Тухайлбал 2004 онд Хэвлэлийн хүрээлэнгээс явуулсан судалгаанаас үзэхэд мэдээлэл авдаг гол эх сурвалж бол телевиз гэж хүмүүсийн 44% нь хариулсан нь хамгийн өндөр үзүүлэлт байгаа бөгөөд үүний дараа 26%-иар өдөр тутмын сонин орж байна. Мөн Глоб интернэншл, Альтернатив төв зэрэг судалгааны байгууллагуудын судалгаагаар сонин, радио гэх мэт мэдээллийн бусад хэрэгслүүдтэй харьцуулахад олон нийтийн зүгээс телевизэд итгэх итгэлцүүр хамгийн өндөр байдаг нь харагддаг. Гэтэл хүмүүсийн итгэн үнэмшдэг, мэдээлэл авдаг гол хэрэгслүүд нь нэвтрүүлгийнхээ үлэмж хэсгийг “Савангийн дуурь”-т зориулж байгаа нь нийгмийн амьдралд зарим байдлаар сөрөг үр дагавартай юм. Энэхүү сөрөг үр дагаврыг зарим талаас нь тодруулан авч үзье. “Савангийн дуурь” ба мөнгө Манай телевизүүдээр олон ангит кино байнга гарах болсон нь юуны өмнө бизнесийн ашиг сонирхолтой шууд холбоотой. Өөрөөр хэлбэл ид “оргил цаг” буюу үзэгчид хамгийн олноор телевизийн өмнө суух үед реклам явуулах нь пүүс, компаниудын бараа бүтээгдэхүүнээ борлуулах гол арга болж байна. Хүмүүс телевиз үздэг оргил цаг нь мэдээний болон киноны цагууд байдаг юм. Монгол улсын Зар сурталчилгааны хуулийн 11.3-д заасны дагуу улс орны болон дэлхий дахины амьдралын цаг үеийн шинжтэй үйл явдлын талаархи тогтмол мэдээллийн дундуур зар сурталчилгаа нэвтрүүлэхийг хориглодог.Мөн үргэлжлэх хугацаа нь 20 минутаас дээшгүй нэвтрүүлгийн дундуур зар сурталчилгаа явуулахыг хориглодог юм. Тийм учраас зар сурталчилгааг киноны дундуур явуулах нь нэг зэрэг олон хүнд хүрэх, бараа бүтээгдэхүүн нь олны сэтгэл санаанд хоногших боломжтой болгодог юм. Нөгөө талаас телевизүүдийн хувьд мөнгө олох гол арга нь зар сурталчилгааг аль болох их нэвтрүүлэх явдал байдаг. Зарим телевизүүд 50 минут үргэлжлэх киноны дундуур гурваас дөрвөн удаа тасалдуулан зар явуулж байна. EAGLE телевиз гэхэд л мэдээний цагаараа хэн нэгэн олны танил хүнийг урьж ярилцлага авдаг уламжлалтай. Гэтэл нэвтрүүлгийн зочин дөнгөж яриагаа эхлэнгүүт л нөгөө зарын цаг нь болж хөтлөгч яриаг нь шууд таслан зараа явуулах нь соёлгүй бүдүүлгийн илрэл гэлтэй. Телевизүүд зах зээлд оршин тогтнохын тулд агуулга, үзэл суртлын нөлөөг үл хэрэгсэн элдвийн хямд үнэтэй кино, ялангуяа олон ангит киног оруулж ирж дундуур нь реклам явуулах боллоо. Олон ангит кинонууд зар сурталчилгаанд ихэд тохиромжтой байдаг. Учир нь үзэгчид тухайн киноны гол баатруудын хувь заяанд санаа зовох, цаашид хэрхэн өрнөх талаарх үйл явдалд автаж анги бүрийг тасралтгүй үзэх эрмэлзэлтэй болно. Улмаар киноны дундуур явж буй зар сурталчилгааг дахин дахин, хүссэн хүсээгүй үзэхээс өөр аргагүй болдог. Гэтэл реклам сурталчилгааны гол зарчим болох олон дахин давтаж, тасралтгүйгээр нэвтрүүлсний хүчинд худал зүйл ч үнэн гэж үнэмшигддэг зүй тогтлын дагуу олон ангит киноны дундуурх рекламууд хүмүүсийн ой ухаанд илүүтэй хадгалагдан үлдэж, худалдан авах эрмэлзэл төрүүлдэг юм. Тухайн бараа бүтээгдэхүүнийг авах эсэх нь худалдан авагчийн сонголт учраас үүнд эмзэглэх зүйлгүй юм шиг. Гэтэл кинон дундуурх эдгээр зар сурталчилгааны нэлээд нь агуулга, хэлбэрийн хувьд хууль бус, далд байдлаар буюу хүмүүсийг төөрөгдүүлэх маягаар хийгдсэн байх нь олонтаа байна. Тухайлбал, чанар, стандарт, эрүүл ахуйн баталгаажуулалтад заавал хамруулах шаардлагатай эрүүл ахуйн болон эмийн бүтээгдэхүүнүүд болох төрөл бүрийн тураах болон эрүүлжүүлэх бэлдмэлийг хэн нэгний үгээр, эсвэл 100%-ийн баталгаатай гэх мэтээр сурталчлах явдал түгээмэл байна. Мөн “Өөрийгөө хүндэлдэг хүмүүс энэ дэлгүүрээр үйлчлүүлээрэй” гэх мэтээр тухайн бараа бүтээгдэхүүнийг худалдан авсан, эсвэл аваагүйгээс бусад хүмүүсээс давуутай буюу дорд байдалд орно гэсэн ойлголтыг төрүүлэхүйц зар сурталчилгаа болон хүмүүсийг дам байдлаар төөрөгдүүлэх үйл ажиллагаа буюу манипуляци юм. Тухайн дэлгүүрээр үйлчлүүлдэггүй юмуу уг барааг аваагүй хүмүүс өөрийгөө хүндэлдэггүй хүмүүс гэж ухуулж байгаагаараа дам байдлаар бусдын нэр төрд халдсан, бодитой бус мэдээлэл болж байгаа юм. Аливаа пүүс компанийн барааны борлуулалт зар сурталчилгаанаас ихээхэн хамаардаг боловч ” Шинэ юмуу чанаргүй бараа үйлчилгээ л зар сурталчилгаагаар явж байдаг, хэрэглэгчдийн таашаалд нийцсэн барааг рекламдсан, рекламдаагүй хүмүүс худалдан авдаг ” гэсэн зарчмыг энд дурьдах нь зүйтэй болов уу. Өөрөөр хэлбэл байнга зар сурталчилгаагаар гараад байгаа бүтээгдэхүүнээс хэрэглэгчид болгоомжилж байх нь зүйтэй юм. Телевизүүд эфиртээ дамжуулж буй зар сурталчилгаанд ямар нэг шүүлт тавьдаггүй, мөнгөн ашгаа л илүүд тавьдгаас цуврал киноны үйл явдалд автсан үзэгчид маань кино үзэх зуураа хэн нэгэн компанийн бараа бүтээгдэхүүний ”довтолгоонд” өртөж хяналтгүй зар сурталчилгааны өгөөш болж байна. “Савангийн дуурь” телевизүүдийн нэвтрүүлэгт зонхилох болсны өөр нэгэн шалтгаан нь тэдгээрийн боловсон хүчний нөөцтэй хамааралтай байж болох юм. Манай ихэнх телевизүүд шинэ залуу, хөл дээрээ босч чадаагүй, үзэгчдийг татсан чансаатай нэвтрүүлэг хийх сайн сэтгүүлч, мэргэжилтэн цөөтэй учраас олон ангит киногоор ”нүүрээ тахлах ” нь элбэг болжээ. Телевизүүд маань бодитой мэдээлэл дамжуулах, төр засгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих гэсэн нийгмийн үүрэг болон ашиг олох гэсэн хувийн сонирхлын хооронд сонголт хийхэд ёс зүй болон ур чадвар дутагдаж гол төлөв хувийн сонирхлоо түлхүүд тавьж байгаа бололтой. Нөгөө талаас арилжааны дээрх телевизүүдэд үзэгчдийн хүсэн хүлээдэг, “бренд“ болсон нэвтрүүлэг бараг байдаггүй учраас үзэгчдэд мэдээ ба киноноос өөр сонирхох зүйл нэг өдрийн хөтөлбөрт нь байдаггүй юм. Үзэгчдийг хөгжөөх, цэнгээнт хөтөлбөрүүдээ ч гэсэн өөрсдөө хийхгүй хошин шогийн хамтлагуудаар тоглолт хийлгэн тэдэнд эфирийн цаг өгснийхөө төлөө хөөрхөн “мөнгө саачихна.“ Нөгөөдүүл нь ч гэсэн телевизээс худалдаж авсан хагас цаг хүрэхгүй нэвтрүүлэг дундуураа хэд хэдэн удаа сурталчилгаа явуулж сүйхээтэй загнана. Ерөөс манай телевизүүдийн хөтөлбөр бие биенээс ялгарах юмгүй “залхтал зарласан“ рекламуудын завсар чөлөөгөөр хэдэн сэтгүүлчдийнхээ төрийн ихэмсэг түшээдийн амнаас эрийн сайнд, танил тал, нүүрний буянгаар олж авсан цагаан мэдээ юмуу сураг, таамгаар олж ирсэн, “баттай эх сурвалжаас “ авсан гэх тодотголтой алаг цоог мэдээг сонссон болоод Солонгос кино залгадаг боллоо. “Савангийн дуурь” ба соёл, үнэлэмж Бидний амьдран буй энэ цаг үеийн гол үйл явц болох глобальчлалын нөхцөлд үндэстнүүдийн соёл өөр хоорондоо уусан нийтлэг нэг соёлд шилжинэ гэсэн түгээмэл зүй тогтлыг судлаачид ярьдаг. Гэхдээ соёлын энэхүү интеграци үлгэр шиг сайхнаар явагдаж бүгд амар сайхан жаргахгүй, хүчтэй буюу илүү өндөр хөгжсөн соёл нь бага буурайгаа уусган нэгдүүлнэ гэдэгтэй олон судлаач санал нэгтэй байдаг. Хэдийгээр хүн төрөлхтөн Холливудын кино үзэж, Coca Cola ууж, Hip Hop дуу сонсож Өрнөдийн буюу Америк соёлд нийтээр автаж байгаа хэдий ч хөгжлийн ялгаанаас хамааран зарим бүс нутгийн хувьд зонхилох нөлөө бүхий улсын соёл бусад руугаа халдан тархаж байна. Тухайлбал, он удаан жилийн турш Дорнын гол нүүр царай болж ирсэн Күнзийн соёл нь Хятад, Солонгос, Япон зэрэг улсаар дамжин Монголд хүчтэй түрэн орж ирж байгаа юм. Ах захын ёс, нийгэм дэх зэрэг зиндааны эрс ялгаа, зарим үед ардчилсан бус гэж тооцмоор захиргаадалт, дэг жаяг нь Күнзийн соёлын гол үнэт зүйлс юм. Мөн олон зууны турш хаалттай, “бүрэг “ гэгдэж байсан энэ соёл Өрнийн нөлөөгөөр задрахдаа зарим талаар илүү либераль, бүр анархи маягийн шинжүүдийг олсон бөгөөд тэр хэвээрээ Монголд нэвтэрч эхэллээ. Ялангуяа Япон, Солонгосын адал явдалт, аймшгийн ба эротик маягийн кинонууд бодит байдлыг уран сайхны аргаар дүрслэх гэхээсээ илүүтэй хэтрүүлэг, хүчирхийлэл, садар самууныг хэт ил тод үзүүлдгээрээ Холливудын кинонуудаас нэгэнт хол даваад байгааг мэргэжилтнүүд ажигласан байдаг. Киноны зүгээс хүмүүсийн санаа бодол, өсвөр үеийнхний зан үйлд нөлөөлөх сөрөг нөлөөнөөс сэргийлэх үүднээс ёс суртахууны болон бусад олон цензурыг давж, “эгзэгтэй“ хэсгүүд нь монтажлагдаж байж Америк кинонууд үзэгчдэдээ хүрдэг бол Солонгос, Японд иймэрхүү зохицуулалт бараг байдаггүй. Тийм ч учраас сүүлийн жилүүдэд дэлхийн порно болон аймшгийн киноны зах зээл дээр энэ хоёр улсын кинонууд давамгайлах болсон байна. Манайд гарч байгаа кинонууд мөн л иймэрхүү өнгө аястай, ямар нэг цензургүйгээр хүмүүст хүрч байна. Тийм учраас эдгээр кино хүмүүст хэр нөлөөлж байна вэ гэдэг нь судлаачдын анхаарлыг зүй ёсоор татаж байгаа юм. Байр суурь, үнэлэмж нь төлөвшиж амжаагүй байгаа өсвөр үеийнхэн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нөлөөнд илүүтэй автдагийг Өрнөдөд хийсэн цуврал судалгаанууд харуулж байна. АНУ-ын телевизүүд мөнгө олох гол зорилготой байсан 1950-1970-аад оны үед телевизийн кинонууд дахь хүчирхийлэл, сексийн үйлдлүүд нь өсвөр үеийнхний зан үйл болон гэмт хэргийн гаралтанд ихээхэн нөлөөлжээ. Тухайлбал, судлаач Л.Эрон, Р. Хейсман нарын 1974,1980, онуудад наймаас 13 насны 875 хүүхдийг хамруулан явуулсан цуврал судалгаагаар хүчирхийлэл бүхий кино үзэх явдал нь хүүхдүүдийн аливаа маргаантай асуудлыг хүч хэрэглэх замаар шийдэх эрмэлзлийг нэмэгдүүлдэг, түрэмгий зан авиртай болгодог нь тогтоогдсон юм. Мөн Р.Парке, Ж.Крис нар 1997-1999 онуудад АНУ, Бельгийн хүүхдүүдийн зан үйлд телевизийн зүгээс үзүүлэх нөлөөллийг харьцуулан судалсан юм. Тэдний судалгаагаар хүүхдүүд тоглоом, хувцасны загвар зэрэг материаллаг хэрэгцээний зүйлсийг телевизээс олж авахын зэрэгцээ сайн ба муу, шударга ба шударга бус зүйл зэрэг ёс суртахууны шинжтэй үнэт зүйлс, мөрөөдөл, ертөнцийг үзэх үзлийг мөн олж авдаг болох нь харагдсан юм. Супермэн, Рейнжэр зэрэг хүч чадал ихтэй баатруудын тухай кино нь хөвгүүдийн хувьд даган дуурайх гол шүтээн нь болдог нь оюун ухаанаас илүү бие махбодийн хүч, физиологийн шинж чанарыг илүүд үзэх, улмаар оюун ухаан зарцуулах зүйлд төдий л анхаарал тавихгүй байхад хүргэдэг гэж дээрх судлаачид дүгнэсэн байдаг. Тэгвэл Монголын телевизүүдийг “байлдан дагуулж буй“ олон ангит кинонууд өсвөр үеийнхэнд ямаршуу нөлөө үзүүлж байна вэ гэсэн асуудал урган гарч байна. Солонгосын цуврал кинонуудын хувьд бол гол үйл явдал, гол баатрын хувь заяа нь гарал угсаа, хөрөнгө мөнгө, баян хоосон, танил тал, авилга, мафиас шууд хамаарч өс хонзон, атаархал, тэмцэл, ээдрээгээр дүүрэн байдаг. Киноноос залуу үе маань гол баатрын цөхрөлтгүй оролдлого, тэсвэр тэвчээр, сайхан сэтгэл зэрэг дэвшилтэт зүйлийг олж авах сайн талтай байж болох юм. Гэвч хүмүүс аливаа зүйлийн сөрөг талыг илүү анзаардаг, этгээд гаж, өвөрмөц зан авирыг даган дуурайдгийг олон нийтийн зан үйлийн цуврал судалгааны дүнгүүд харуулдгийг энд дурьдах нь зүйтэй юм. Солонгос кинон дахь үйл явдлууд нь “Мөнгө байхад бүхнийг авах боломжтой“ гэсэн үзлийг өсвөр үеийнхэнд төлөвшүүлж байгаагийн зэрэгцээ авилгал, хээл хахууль нь аль ч улсад байдаг энгийн зүйл гэсэн ойлголтыг суулгаж нийгмийн энэ гаж үзэгдэлд багаас нь дасал болгож байна. Тухайлбал, мөнгөний төлөө биеэ үнэлэх явдал гудамжны биеэ үнэлэгчдийн хүрээнээс халин гарч боловсролтой залуу үеийнхэн татагдах болсон нь сонингуудын “Танилцъя“ булан дээрх “Санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэх хүнтэй танилцана“ гэсэн үй олон заруудаас харагдах болов. Энэ бол яах аргагүй биеэ үнэлж буй явдал бөгөөд үүнд эрэгтэй, эмэгтэй ялгалгүй өөрсдийгөө оюутан гэж танилцуулсан 17-25 насны залуучууд гол төлөв хамрагдаж байна. Мөн Солонгос маягийн амьдралын хэв маягт татагдах явдал газар авахад цуврал кинонууд нь тодорхой хэмжээгээр нөлөөлж байгаа гэхэд хилсдэхгүй. Сүүлийн үед гадаад хүнтэй, тэр дундаа солонгос хүнтэй гэр бүл болсон хүмүүсийн тоо ихээхэн нэмэгдэж байгаагийн зэрэгцээ сонингуудын “Танилцъя“ булангийн ихээхэн хэсгийг гадаад хүнтэй гэр бүл болоход зуучилна гэсэн зар эзлэх боллоо. “Савангийн дуурь”-ийн өөр нэгэн сөрөг нөлөө бол хүүхдүүдийг телевизийн өмнө олон цагаар суулгах, хичээл номдоо цаг гаргах, өөрийгөө хөгжүүлэх бололцоог багасгахад хүргэж буй явдал. Хичээл номоо бодохын оронд киноны баатар маань яах бол, хэн нь дийлэх бол хэмээн киногоор “өвчлөх нь“ сурагч, оюутнуудын түгээмэл дүр зураг болж байна. “Савангийн дуурь” газар авах, хүмүүс ихээхэн татагдах явдал нь нийгмийн хямрал газар авсан, олонхийн оюун санааны үнэт зүйл уналтанд орсонтой холбоотой байж болох юм. Өдөр тутмын амьдрал дахь бэрхшээл, стрессээ тайлах өөр сонголт ховор учраас олон нийт цуврал кино үзэж байна. Нөгөө талаас телевизийн дэлгэцнээ өөр үзэх нэвтрүүлэг байхгүй, арилжааны телевизүүд үзэгчдэд зөвхөн “Савангийн дуурь”-ийг л тулгаж байгаагаас хүссэн хүсээгүй үзэж байгаа юм. Эцэст нь хэн нэгний мөнгө олох гэсэн сонирхлоос болж “хэлмэгдэж“ буй үзэгчдээ бодож, олны санаа бодлыг хөгжил дэвшил рүү хөтлөх үүргээ ухамсарлан ажиллахыг телевизүүдад уриалмаар байна. 2005. 10 сар
1970-80-аад оны үед Америкийн алдартай PR-ийн мэргэжилтэн Хол Эври “Хэрэв та 60 мянган доллартай, таны IQ 110-c доошгүй бөгөөд амаа хамхиж чаддаг бол таныг юунд ч сонгуулж чадна” гэж мэдэгдэж тухайн үедээ шуугиан тарьж байсан гэдэг. Оюун ухааны хувьд бусдаас онцгой биш, дундаж хүний IQ-н түвшин 110 орчим байдаг байна. Ингэхлээр дээрх PR-ийн мэргэжилтэн маань мөнгөтэй л бол ямар ч этгээдийг сонгуульд ялуулж чадах нь. Яг үүнтэй адил (магадгүй үүнээс долоон дор) нөхцөл байдал өнөөгийн Монголд бий болжээ. Хэрэв танд 60-70 мянган төгрөг байвал та Монголд “олны танил” болж чадна. Өөрөөр хэлбэл та энэ мөнгөөр хэвлэлийн бага хурал зарлан хуралдуулаад нэг өдрийн дотор Монголын 12 телевиз, өдөр тутмын долоон сонин болон бусад шар сонингуудаар нэгэн зэрэг нийтэд хүрч олны танил болно. Хэрэв та хүмүүсийн сэтгэлийг сэрхийлгэсэн этгээд сонин, гаж юм ярьж чадвал телевизүүд өөр хоорондоо булаацалдан зочноор урьж хэрэгтэй хэрэггүй асуултанд булхуулан та нэгмөсөн “од” болох нь тэр. Улмаар таны дараа дараачийн алхам бүр чинь сэтгүүлчдийн овоо хараанаас салахаа болж “од” байхын жаргал, зовлонг биеэр амсаж эхлэх вий. Хэвлэлийн хүрээлэн, Монгол Ньюс мэдээллийн төв, Монголын үндэсний телевиз гэх мэт хэвлэлийн бага хурал болдог тоотой хэдэн газрууд бий. Тэдгээрт хэвлэлийн бага хурал хийлгэхэд үнэ ханш нь дээр дурьдсанаар 60-70 мянган төгрөг байдаг. Энэхүү төлбөрийг төлчихвөл сонин, телевизүүдийг хэвлэлийн бага хуралд урих, зарлах бусад ажлыг тухайн газрууд хариуцдаг тул олны анхаарлыг татах гэсэн мань товарищт элдэв төвөг чирэгдэл гарахгүй. Тэгээд л ахмадын чөлөөт холбооны Баасан, Даяар Монголынхон гэх мэт нөхдүүд сууж байгаад ирсэн сэтгүүлчдийн амыг ангайтал өөрийгөө рекламдана. Орой нь хэд хэдэн телевизүүдэд оргил цагаар нь орж өнөөхөө ярина. Хэрэвзээ телевиз, сонингуудаар өөрийнх нь тухай хар, цагаан мэдээ гарах нь цөөрч, хүмүүс мартах тийшээ хандвал тэр дор нь хэвлэлийн бага хурал зарлан ямар нэг болохгүй бүтэхгүй зүйл олж илрүүлснээ зарлан “хэвлэлийн баатар” дүрдээ орно. Гэвч зарим үед олныг татах шалтаг олдохгүй хаа хамаагүй юманд ороолцолдож будилна. Ийнхүү олныг хөөргөж, сэтгэл хөдлөлд тулгуурлан этгээд зан үйлээрээ нэр хүндээ олж авдаг дээрх маягийн нөхдүүдийг популистууд гэж нэрлэдэг билээ. Хямралын үед массын сэтгэл зүй хүчтэй удирдагч, сод хүн, стандарт бус зан үйлийг хүсэмжлэх хандлагатай болдгоос популистууд ихээхэн газар авдаг нь манай нийгэм, улс төрийн практикаас харагдаж байна. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд маань ч популистуудыг улам хөөргөдөж, нэвтрүүлэн нийтлэх юм. Популистууд ба хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд харилцан бие биенийхээ оршин тогтнолыг тодорхойлж байх шиг. Чухамдаа Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд л гудамжны жагсагч Баасанг иргэний нийгмийн зүтгэлтэн, Магнайг ИЗН-ын хэрэг эрхлэх газрын дарга, фенг шүйгийн Ганбаатарыг ҮЭ-ийн удирдагч болгосон билээ. Мөн Баасан баривчлагдахгүй бол, Магнай энэ тэнд жагсаал хийхгүй бол, Ганбаатар хэвлэлийн бага хурал зарлахгүй бол сэтгүүлчид хийх ажилгүй болчих гээд байдаг бололтой. 2006 оны Монголын хэвлэл мэдээллийн мониторингийн судалгаанаас үзэхэд нийт сонин, телевизийн сэтгүүлчид өөрсдийн идэвхтэй сурвалжлага, ажиглалт, ярилцлага зэргээс олж авдаг мэдээлэл сонины хувьд 26 хувь, телевизийн хувьд 18 хувь байдаг байна. Харин хэвлэлийн бага хурал нь мэдээлэл олж авах хоёр дахь гол эх сурвалж нь болдог ажээ. Хэвлэлийн бага хурлаас нийт мэдээллийнхээ 14 хувийг олж авдгаараа телевизүүд тэргүүлж, 8 хувийг олж авдаг сонинууд удаалж байна. Энэхүү судалгааны нэг анхаарал татаж байгаа зүйл нь манай сонин, телевизүүд мэдээллийнхээ 60 орчим хувийг хэвлэлийн бага хурал, албан мэдэгдэл, байгууллагуудын тайлан мэдээ, мэдээллийн агентлагуудын мэдээ, гадаадын хэвлэл зэргээс бэлэн аваад тавьчихдаг явдал юм. Өөрөөр хэлбэл сэтгүүлчид маань асуудлын учир шалтгааныг хайж олох, эрэн сурвалжлахад багахан цаг зарцуулж ихэнхдээ бэлэн мэдээ олж аваад суудаг болчихжээ. Судалгаанаас үзэхэд хэвлэл мэдээлэлд зар сурталчилгаа тавиулахад нэлээд өндөр өртөгтэй байдаг. Тухайлбал өдөр тутмын сонины нэг нүүрт зар сурталчилгаа тавиулахад 400-500 мянга, телевизийн 1 минутын реклам 120-180 мянга байх жишээтэй. Үндэсний олон нийтийн телевизээс бусад мэдээллийн хэрэгслүүд ашгийн төлөө ажилладаг, мөн нийт хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдийн 55 хувь нь өөрийн гэсэн албан байргүй, түрээсэлж үйл ажиллагаа явуулдаг, санхүү хөрөнгө мөнгөний бэрхшээлтэй тулгардаг тул мөнгө эн тэргүүний зорилт нь болж байна. Харин тэгтэл хэвлэлийнхэн маань хэрэгтэй хэрэггүй хэвлэлийн бага хуралд очиж гэнэдчихээд байх юм. Хэвлэлийн бага хурал зарлах зардал, зар сурталчилгаа тавиулах зардал хоёрын хооронд асар их зөрөө байгааг бизнесмэнүүд, урлагийнхан болон зальжин нөхдүүд аль хэдийнэ олж хараад надад хүн 500 мянган төгрөг өглөө, шинэ пиво хийлээ, СD гаргалаа гээд л зарлаад байх юм. “Одууд” маань бараг л “Би нэг шинэ хувцас дэлгүүрээс авч өмслөө” гэх нь холгүй аахар саахар юманд хэвлэлийн бага хурал зарлаад л сэтгүүлчид нь микрофон тавих зайгүй болтол нь шаваад л эдгээр ач холбогдол багатай мэдээллээр минут бүр нь, зай талбай бүр нь хэдэн зуун мянгаар үнэлэгддэг эфирийн цаг, сонины зайгаа дүүргэчихээд байх юм. Харин үүний оронд даацтай сайн нэвтрүүлэг, сурвалжлага хийвэл үр дүнтэй байх сан. Манай популистууд олны сэтгэл зүй, хэвлэл мэдээлэлтэй тулж ажиллахдаа гаргууд юм. Угтаа бол хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл ба олон нийттэй ажиллах гэдэг нь Өрнөдөд коммуникаци ба PR хэмээх онолын болон эмпирик түвшний судалгаа өндөр хөгжсөн тусдаа хоёр шинжлэх ухаан билээ. Өрнөдийн олон нийт мэдээллийн их урсгал дундаас өөрт хэрэгтэйг ялган авах чадвартай, үнэлэмж, үнэт зүйлс нь нэгэнт тогтчихсон улсууд байдаг тул манайх шиг хэн нэгэн популист гарч ирээд хүмүүсийн санаа бодлыг эргүүлэх, төрийн бодлогод нөлөөлөх боломж багатай юм. Нөгөө талаас хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд ч гэсэн бодит мэдээлэл, хараат бус хэвлэл, мэргэжлийн ёс зүйн зарчим баримталж, үйл явдлын гүн рүү орж нэвтрүүлдэг, мэргэжлийн өндөр түвшинд ажилладаг юм. Харин дуулиан шуугиан хэт хөөж, үндэслэл баримтгүй зүйл, хэн нэгний захиалгат нийтлэл, нэвтрүүлэг гаргавал нэр хүндгүй болж, уншигч, үзэгчээ алдахад хүрдэг байна. Тийм учраас улс төрийн нам, иргэний хөдөлгөөн, пүүс компаниуд хэвлэл мэдээлэлтэй ажиллахдаа нарийн стратеги баримталж ажиллаж байж сая тухайн мэдээллийн хэрэгслээр олон нийтэд хүрдэг байна. Харин Монголд хэвлэл мэдээлэл нь шинэ тутам үүссэн, сэтгүүлчид нь мэргэшээгүй, гартаа тааралдсан мэдээллийг барьж аваад нийтэлчихдэг тул олны анхаарлыг татах гэсэн дурын этгээдийн хэрэгсэл болчихоод байгаа юм. Олон нийтэд танигдахын тулд PR ба коммуникацийн шинжлэх ухааны өндөр мэдлэг, стратегийг хэрэглэх гэж зүдрэх хэрэггүй, тэртээ тэргүй мэдээллийн хомсдолд байдаг сэтгүүлчид юу ч ярьсан шүүрч аваад л цацчихдаг нь популистуудын хувьд үнэ төлбөртгүй сурталчилгаа болсоор байна. Америкийн судлаач Ж.Харольд, Р.Бартон нар цуврал судалгаагаараа хүмүүсийн 60 хувь нь телевизээс авсан мэдээллийг үнэн бодитой гэж итгэдэг болохыг тогтоосон юм. Учир нь телевизийн мэдээлэл нь визуаль ба вербаль буюу нүдээр үзэх, чихээр сонсох гэсэн мэдрэхүйн хоёр сувгаар хүнд хүрдгээрээ харилцааны бусад сувгуудаас илүүтэй итгэл үнэмшилтэй болох бөгөөд хүнд удаан хугацаанд хадгалагдан үлддэг ажээ. Тийм учраас телевиз бол мэдээллийн хамгийн нөлөө бүхий суваг гэж үзэж болно. 2006 оны Хэвлэлийн хүрээлэнгийн судалгаанаас үзэхэд мэдээлэл авдаг гол эх сурвалж бол телевиз гэж хүмүүсийн 83 хувь нь хариулсан нь хамгийн өндөр үзүүлэлт бөгөөд үүний дараа хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүдээс 29 хувиар өдөр тутмын сонин орж байна. Гэтэл хүмүүсийн итгэн үнэмшдэг, мэдээлэл авдаг гол хэрэгслүүд нь ямархуу байна вэ? Мэргэжлийн түвшинд бэлтгэгдсэн нэвтрүүлгийг Монголын үндэсний телевизээс бусад телевизүүдэд бараг олж харахгүй. Телевизүүдийн мэдээллийн хөтөлбөр бие биенээсээ огт ялгарахгүй, хэдэн хэвлэлийн бага хурал, уулзалтын мэдээ, бизнес мэдээ зонхилно. “Шалбааган дотроос мэдээлдэг” Алтаншагай мэтийн ганц хоёр сэтгүүлчийн дуу хоолойн өнгө л телевизүүдийн нэг хэвийн мэдээллийг өөр хооронд нь ялгах юм. NTV гэх мэт зарим телевиз өөрсдөө нэвтрүүлэг, мэдээлэл бэлдэхийн оронд бусад сонин, телевизүүдийн мэдээллийг шууд уншин дамжуулах юм. Нөгөө зохиогчийн эрх гэдэг нь хаана ч байгаа юм бүү мэд. Мэдээгээ уншуулж байгаа цаад сонин, телевизүүд нь ч өөрсдийнх нь материалыг дамжуулсны төлөө ямар нэгэн төлбөр нэхэхгүй амар юм даа. Манай ихэнх телевизүүд шинэ залуу, хөл дээрээ босч чадаагүй, үзэгчдийг татсан чансаатай нэвтрүүлэг хийх сайн сэтгүүлч, мэргэжилтэн цөөтэй учраас гадаадын телевизүүдээс патентгүйгээр авсан орчуулгын нэвтрүүлэг, олон ангит киногоор ”нүүрээ тахлах ” нь элбэг болжээ. Телевизүүд маань бодитой мэдээлэл дамжуулах, төр засгийн үйл ажиллагаанд хяналт тавих гэсэн нийгмийн үүрэг болон ашиг олох гэсэн хувийн сонирхлын хооронд сонголт хийхэд ёс зүй болон ур чадвар дутагдаж гол төлөв хувийн сонирхлоо түлхүүд тавьж байгаа бололтой. Нөгөө талаас арилжааны дээрх телевизүүдэд үзэгчдийн хүсэн хүлээдэг, “бренд“ болсон нэвтрүүлэг бараг байдаггүй учраас үзэгчдэд мэдээ ба киноноос өөр сонирхох зүйл нэг өдрийн хөтөлбөрт нь бараг байхгүй байна. Үзэгчдийг хөгжөөх, цэнгээнт хөтөлбөрүүдээ ч гэсэн өөрсдөө хийхгүй хошин шогийн хамтлагуудаар тоглолт хийлгэн тэдэнд эфирийн цаг өгснийхөө төлөө хөөрхөн “мөнгө саачихна.“ Нөгөөдүүл нь ч гэсэн телевизээс худалдаж авсан хагас цаг хүрэхгүй нэвтрүүлэг дундуураа хэд хэдэн удаа сурталчилгаа явуулж сүйхээтэй загнана. Ерөөс манай телевизүүдийн хөтөлбөр бие биенээс ялгарах юмгүй “залхтал зарласан“ рекламуудын завсар чөлөөгөөр төрийн байгууллага, албан тушаалтны талаарх цагаан мэдээ юмуу сураг, таамгаар олж ирсэн, “баттай эх сурвалжаас “ авсан гэх тодотголтой алаг цоог мэдээ, Өрнөдийн телевизүүдээс нэрийг нь зээлдсэн Talk show хэмээх ярилцлагын нэвтрүүлгүүд, Солонгосынх зонхилсон “Савангийн дууриуд”-иас бүрдэх юм. Бага зах зээлд шавааралдан үүссэн Монголын шинэхэн телевизүүд шинэ, сонин хачин мэдээллээр ангаж цангаж байдаг тул Баабар гуайн тодорхойлсончлон“стандарт бус” хүмүүсийг Talk show-даа урьж нэвтрүүлгийнхээ хэсэг хугацааг “эвтэйхэн”аргалчихыг хичээх аж. Үдэш телевизийн суваг бүрээр шахуу нөгөө л Арго багш ч юмуу түүн шиг хэн нэгэн “сод ухаантан” гарч үзэгчдийг хөөрхөн хөгжөөчихнө. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслийн нөлөөллийн уламжлалт онолын дагуу бол олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл нь нийгмийн оюун санаа, үнэт зүйлсийн системийг тодорхойлогч чухал хүчин зүйл юм. Тийм учраас гэгээрлийн байгууллага гэж үздэг билээ. Өөрөөр хэлбэл хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь олон түмний санаа бодлыг хөгжил дэвшил рүү дагуулан чиглүүлж байх ёстой. Харин манайд бол хэвлэл мэдээллийн хэрэгслүүд нийгмээ хөтлөх бус дагаж яваад байх юм. Зарим нь ч бүр өнөөгийн нийгмийн хөгжлөөс хоцорч явах. “Бид ирээдүйн ерөнхийлөгчийн бэлтгэнэ” хэмээх их мундаг уриатай сонинд гарсан зүйл нь гарчиг, агуулгатайгаа тохирдоггүй, хамгийн шалдар булдар мэдээ, улс төр, урлаг, бизнесийн өнөөх “од”-дын талаарх хэрэгтэй хэрэггүй хов жив, хэн ч уншсан зохиомол гэдэг нь мэдэгдэхээр үйл явдал, бүдүүлэг үг хэллэгтэй, бичлэгийн наад захын шаардлага хангаагүй нийтлэл, эротик өгүүлэл, хэдэн зураг тэгээд нүүр дүүрэн зар сурталчилгаа байх юм. Энэ зэргийн мэдээлэл уншаад яваад байхад ерөнхийлөгч болох юм байна л даа. Хэвлэл мэдээллийн хэрэгсэл нь ардчиллын гол тулгуур гэж үздэг ч зөвхөн тодорхой нөхцөл бүрдсэн үед л ардчиллыг дэмжигч болдог, ийм нөхцөл бүрдээгүй үед ардчилалд эргээд гай тарьдгийг дэлхийн түүх харуулдаг. Энэ тухай судлаач Шеила С.Коронел “олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл нь зөвхөн тааламжтай нөхцөл бүрдсэн тохиолдолд ардчиллын үйл явцад эерэг нөлөө үзүүлж чадна. Гэхдээ олон нийтийн мэдээллийн хэрэгсэл нь ардчиллын эсрэг үйл ажиллагаа ч явуулж чадна. Тэд аймшиг, хүчирхийлэл ба хуваагдлыг ч мөн түгээн сурталчилж чадна” гэсэн байдаг. Монголын хэвлэлүүд үнэний дуу хоолой болохын оронд популистуудын дуу хоолой болчих гээд байх юм. Цалин хөлс, тэтгэвэр тэтгэмж гэх мэт олон түмний хэрэгцээн дээр тоглон эх орон, газар нутгаа гэх үзэл, эх оронч байдлыг нь өдөөх замаар өөрсдийн нэр хүндийг бэхжүүлэгч популистууд төрийн бодлогод нөлөөлөх, төрийг гартаа авахад улс орны тогтворт байдал алдагдаж, ихэнхдээ дарангуйлагч дэглэмд хүрдгийг 30-аад оны Герман, 70-аад оны Аргентин, Чили, сүүл үеийн Гүрж, Украины үйл явдлууд харуулж байна. Монгол улс маань эдгээр орнуудын алдсан алдааг давтахгүй тойроод гараасай гэсэндээ энэхүү нийтлэлийг хүргэлээ.